साडेतीन वर्षांची वाघीण उमरेड-करहांडल्याहून पेंचमध्ये, 140 ते 150 किमीचा प्रवास

पूर्व महाराष्ट्रातील जंगलांमधून एका साडेतीन वर्षांच्या वाघिणीने अंदाजे 140 ते 150 किमीचा प्रवास केल्याचे समोर आले आहे. नागपूर आणि भंडारा जिल्ह्यांत पसरलेल्या उमरेड-पवनी-करहांडला वन्यजीव अभयारण्यातून (UPKW) ती नागपूर जिल्ह्यातील पेंच व्याघ्र प्रकल्पापर्यंत पोहोचली आहे.

पेंच व्याघ्र प्रकल्पाचे उपसंचालक अक्षय गजभिये यांनी सांगितले की, UPKW मधील गोठणगावची वाघीण F2 हिच्या शेवटच्या वेळच्या पिल्लांपैकी ही वाघीण 29 ऑक्टोबर रोजी पेंचमधील चोरबाहुली गेटजवळ दिसली. पूर्ण वाढ न झालेल्या या वाघिणीच्या हालचालीकडे वनअधिकाऱ्यांचे लक्ष गेले आहे.

अधिकाऱ्यांच्या मते, वाघ नैसर्गिकरीत्या नवीन क्षेत्राच्या शोधात दूरवर जातात, याचा हा चांगला संकेत आहे. तसेच या भागातील जंगले अजूनही एकमेकांशी जोडलेली असू शकतात आणि वन्यजीव कॉरिडॉरची शक्यता आहे, अशी आशाही यामुळे वाटते.

उमरेड-करहांडला नागपूरपासून सुमारे 60 किमी अंतरावर आहे. पेंच व्याघ्र प्रकल्प पूर्व विदर्भाच्या उत्तर भागात, नागपूर जिल्ह्यातील रामटेक, पारशिवनी आणि सावनेर तालुक्यांमध्ये, महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेशच्या सीमेजवळ आहे. मात्र ही वाघीण पेंचमध्ये स्थिरावली आहे की फक्त तिथून पुढे जात आहे, हे ठरवणे सध्या खूप लवकर होईल, असे वनविभागाच्या अधिकाऱ्यांनी सांगितले.

गजभिये यांच्या म्हणण्यानुसार, ही वाघीण योग्य अधिवास शोधत फिरत असावी. कुही, भंडारा, रामटेक, पवनी, पवनी बफर आणि NH-44 मार्गे चोरबाहुलीकडे ती गेली असावी, असा संभाव्य मार्ग तात्पुरता गृहीत धरला जात आहे. मात्र हा संभाव्य कॉरिडॉर प्रत्यक्षात किती चालतो आणि तो सलग आहे का, यासाठी आणखी देखरेख आणि शास्त्रीय पडताळणी लागेल.

गजभिये म्हणाले, "तरुण वाघ या भूप्रदेशातून पांगत आहेत, हा आशादायी संकेत आहे. आमची देखरेख सुरू आहे आणि वाघीण तिथेच राहते का, हे सांगणे खूप लवकर होईल. अधिवास सुरक्षित आणि योग्य ठेवणे हे आमचे प्राधान्य आहे, म्हणजे या तरुण वाघिणीला स्वतःचे क्षेत्र मिळेल आणि पेंचमधील वाघांची संख्या कालांतराने स्थिर होईल."

संरक्षित जंगलाच्या सीमेबाहेरही योग्य अधिवास टिकवणे वन्यजीवांच्या हालचालीसाठी किती महत्त्वाचे आहे, हेही या घटनेतून दिसते, असे अधिकारी म्हणाले. चोरबाहुली वन्यजीव रेंजमध्ये नियमित गस्त, अधिवास सुधारणा, जलसंधारण, वनबंधारे बांधणे आणि लोकसहभाग असे उपाय सातत्याने राबवले गेले. त्यामुळे वन्यजीवांसाठी हा अधिवास अधिक योग्य झाला आहे. वाघांचे दीर्घकाळ अस्तित्व टिकवण्यासाठी जंगलांचे संवर्धन आणि भूप्रदेशातील जोडणी राखणे गरजेचे आहे, असेही वनअधिकाऱ्यांनी सांगितले.

कॉर्बेट फाउंडेशनचे वन्यजीव संवर्धक केदार गोरे म्हणाले, "मध्य भारतातील विदर्भ प्रदेशात वाघांच्या दीर्घकालीन संवर्धनाची मोठी क्षमता आहे. तुटक झालेल्या या जंगल प्रदेशातून वाघ पांगत आहेत, हे उत्साहवर्धक आहे आणि या अधिवासांना जोडणाऱ्या पर्यावरणीय कॉरिडॉरचे महत्त्व यातून पुन्हा अधोरेखित होते. मात्र या प्रदेशातील वाघांच्या संवर्धनाचे भवितव्य हे महाराष्ट्र सरकार विकासाच्या प्राधान्यक्रमांचा आणि पर्यावरणीय सुरक्षेचा समतोल कसा साधते, यावर बऱ्याच प्रमाणात अवलंबून असेल. या प्रदेशात अनेक खाणकाम प्रकल्प प्रस्तावित असल्याने, नियोजन आणि निर्णयप्रक्रियेत वाघांचे अधिवास, महत्त्वाचे कॉरिडॉर आणि भूप्रदेशातील जोडणी यांना योग्य प्राधान्य मिळणे अत्यावश्यक आहे."

संभाव्य मार्ग असा मांडला जात आहे: उमरेड-करहांडला, कुही, भंडारा, पवनी आणि पेंच (चोरबाहुली गेट).