सेफी जॉर्जचे वन्यजीव स्टिकर, क्रॉसवर्ड पुरस्कारांसाठी मतदान आणि मुंबईच्या इतर गोष्टी

सोमवारच्या पौर्णिमेचा चंद्र छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनसच्या छायारूप दर्शनी भागामागे उगवला आणि आकाशात सुंदर देखावा तयार झाला.

लहानपणी शाळेच्या प्रोजेक्टसाठी स्टेशनरीच्या दुकानातून स्टिकरच्या शीट मिळवायची आपल्याला किती घाई असायची, हे अनेकांना आठवत असेल. चित्रकार आणि निसर्गअभ्यासक सेफी जॉर्ज यांनी या आवडत्या गोष्टीला जंगली वळण दिले आहे. त्यांनी भारतातल्या कमी माहीत असलेल्या वन्यजीवांची हाताने रंगवलेली जलरंगातील स्टिकर बनवली आहेत.

"वन्यजीव अभयारण्यात गेलो की सगळा भर वाघ किंवा सिंह दिसतो का यावरच असतो, आणि बाकीचे कितीतरी प्राणी लक्षात न येताच राहतात. या प्रजातींना प्रकाशझोतात आणावे असे मला वाटले," असे त्यांनी सांगितले. दोन महिने त्यांनी संशोधन करून तीन संच रंगवले. त्यात सस्तन प्राणी, कीटक आणि पक्षी मिळून 18 प्रजाती आहेत.

Great Indian Hornbill, Ruddy Mongoose, Fan-throated Lizard आणि Indian Pitta हे त्यातले काही जीव आहेत. स्टेशनरीच्या दुकानात नेहमी दिसणाऱ्या प्राण्यांच्या स्टिकरपेक्षा वेगळे काही द्यावे आणि मुलांना ज्यांच्याकडे ते सहसा पाहत नाहीत अशा वन्यजीवांची ओळख करून द्यावी, असा त्यांचा हेतू होता.

आता वाचकांना भारतीय पुस्तकांसाठी मत देण्याची वेळ आली आहे. 20 व्या क्रॉसवर्ड बुक अवॉर्ड्सच्या Popular Choice गटात अंतिम निर्णय वाचकांचाच असतो. या गटाच्या शॉर्टलिस्टमध्ये रस्किन बॉन्ड, अरुंधती रॉय आणि चेतन भगत ही मोठी नावे आहेत. बॉन्ड यांचे Life's Magic Moments, रॉय यांचे Mother Mary Comes To Me आणि भगत यांचे 12 Years स्पर्धेत आहेत. त्यांच्या जोडीला अमीश यांचे The Chola Tigers, सुधा मूर्ती यांचे The Magic of the Lost Earrings आणि ट्विंकल खन्ना यांचे Mrs Funnybones Returns आहेत.

शॉर्टलिस्टमध्ये पाच गटांतली 25 पुस्तके आहेत, म्हणजे मत देण्याआधी चाळायला भरपूर आहे. फिक्शनमध्ये अश्विन संघी यांचे The Ayodhya Alliance, रवी मंत्री यांचे Amma's Diary (तेलुगूतून समीरा यांनी अनुवाद केलेले) आणि रित्विक सिंह यांचे I Cannot Say Goodbye To You यांचा समावेश आहे.

नॉन-फिक्शनच्या यादीत कॉमेडियन वीर दास यांचे The Outsider, शंतनु नायडू यांचे Thinking Of Winter (चित्रे सुमौली दत्ता यांची) आणि लेफ्टनंट जनरल केजेएस 'टिनी' ढिल्लन यांचे Operation Sindoor आहेत. खन्ना यांचे Mrs Funnybones Returns याही गटात आहे.

लहान मुलांसाठीही भरपूर वाचायला आहे. बुद्धिबळातले ग्रँडमास्टर विश्वनाथन आनंद यांचे Lightning Kid, अनिता नायर यांचे Sneaker Paati आणि पारो आनंद यांचे A Girl, a Tiger And a Very Strange Story (चित्रे प्रिया कुरियन यांची) अशी पुस्तके यादीत आहेत. बिझनेस आणि मॅनेजमेंटमध्ये हरीश भट यांचे Doing the Right Thing, नितीन सेठ यांचे Human Edge in the AI Edge आणि सार्थक आहुजा यांचे The Money Ball आहेत. Mind, Body and Spirit गटात अंकुर वारिकू, जया किशोरी आणि गौर गोपाल दास यांची पुस्तके आहेत.

मतदान 26 ऑक्टोबरला सुरू झाले असून 23 नोव्हेंबरला संपणार आहे. Popular Choice आणि Jury Awards या दोन्हींचे विजेते डिसेंबरच्या सुरुवातीला जाहीर होतील.

जुन्या आठवणींचा धक्का कधीकधी चांगलाच बसतो. आलोक शर्मा यांनी मंदिरात उभ्या असलेल्या मिकी आणि मिनी माउसचे मुखपृष्ठ असलेल्या हिंदी कॉमिकचा फोटो टाकला आणि तो पाहून आम्ही त्यात गुंगून गेलो. "हे 1980 च्या दशकातले आहे, जेव्हा चंदामामाने डिस्ने कॉमिक्सची मर्यादित मालिका काढली होती. त्यात डिस्नेच्या गोष्टी हिंदीत अनुवादित केल्या होत्या. माझा संग्रह आवरताना आणि लावताना ते आता सापडले," असे या हौशी संग्राहकाने आणि लेखकाने सांगितले. Walt Disney Ki Vichitr Puri नावाच्या या कॉमिकमध्ये मिनी गुलाबी रंगाच्या स्टायलिश साडीत दिसते.

पण हा खजिना आणखी एका पिढीपर्यंत टिकेल का, याची शर्मा यांना काळजी आहे. "दुर्दैवाने, त्या काळच्या भारतीय कॉमिक्सचा कागद फारसा चांगला नव्हता. तो पातळ असतो आणि लगेच खराब होतो," असे ते म्हणाले.

मुंबईच्या किनाऱ्यावरील टाइडपूलमधल्या रंगीबेरंगी, पण नजरेआड असलेल्या जगाकडे लोकांचे लक्ष वेधण्याचे काम मरीन लाइफ ऑफ मुंबई (MLOM) ही ना-नफा संस्था अनेक वर्षे करत आहे. आता त्यांचा शिक्षण कार्यक्रम पुढे नेण्यासाठी संस्थेने निधी उभारणी सुरू केली आहे. सह-संस्थापक शौनक मोदी म्हणाले, "फेब्रुवारी 2027 मध्ये आम्हाला 10 वर्षे पूर्ण होतील. त्याआधी आमच्या शिक्षण कार्यक्रमाला चालना देण्यासाठी आम्ही ही निधी उभारणी सुरू केली. मुलांसाठी सध्या सुरू असलेल्या Tidepool Tamasha सारखे अनेक उपक्रम आणण्याचा आमचा विचार आहे."

हे महत्त्वाकांक्षी वाटू शकते, पण संस्थेच्या सुरुवातीच्या वॉक पूर्णपणे मोफत होते, असे मोदी यांनी सांगितले. "या निधीमुळे मुलांसाठी हे मोफत करता येईलच, शिवाय वंचित घटकांतील मुलांच्या शाळांपर्यंत कार्यक्रम पोहोचवता येईल आणि झपाट्याने बदलणाऱ्या मुंबईच्या किनाऱ्यावर लक्ष ठेवण्यासाठी आवश्यक असलेल्या सागरी संशोधकांनाही मदत करता येईल," असे ते पुढे म्हणाले. मदत करू इच्छिणाऱ्यांनी @marinelifeofmumbai वर माहिती पाहावी.

मुंबईचे काही क्षण असेही टिपले गेले. राम मंदिर रेल्वे स्टेशनजवळील जोगेश्वरी टर्मिनसवर बांधकाम कामगार रीबार स्टीलची जाळी बनवत आहेत. हॉर्निमन सर्कल गार्डनच्या प्रवेशद्वाराजवळ एका दिव्याच्या खांबाजवळ एक भटका कुत्रा विश्रांती घेतोय. जुहू बीचजवळ सूर्यास्ताच्या वेळी अरबी समुद्राच्या पाण्यावरून एक प्रवासी बोट जात आहे.