मुलुंड ते परळ २५ मिनिटांत हृदय; १७ वर्षांच्या तन्मयला ग्रीन कॉरिडॉरमुळे नवे आयुष्य

मुंबईतील मुलुंड आणि परळ यांच्यातील अंतर साधारण २४ किलोमीटर आहे. ६ ऑक्टोबरला दात्याचे हृदय ग्रीन कॉरिडॉरने मुलुंडहून परळला २३.९ किलोमीटरचा प्रवास करून फक्त २५ मिनिटांत पोहोचले. ग्रीन कॉरिडॉर म्हणजे वाहतूकमुक्त, खास आखलेला मार्ग. त्यावरून दात्याच्या हॉस्पिटलमधून काढलेला अवयव रुग्णाच्या हॉस्पिटलमध्ये कुठेही न थांबता नेता येतो.

हे हृदय परळच्या बाई जेरबाई वाडिया हॉस्पिटल फॉर चिल्ड्रनमध्ये पोहोचले. डायलेटेड कार्डिओमायोपॅथी आणि गंभीर हृदयविकाराने त्रस्त असलेल्या एका किशोरवयीन मुलावर या हॉस्पिटलने ६ ऑक्टोबरला पहिले हृदय प्रत्यारोपण केले.

बालहृदयशल्यचिकित्सक डॉ. बिस्वा पांडा यांच्या नेतृत्वाखालील टीमने घणसोली, नवी मुंबई येथे राहणाऱ्या १७ वर्षांच्या तन्मय शिंदे याच्यावर ही शस्त्रक्रिया केली. गेल्या वर्षाच्या शेवटी अनेक ठिकाणी उपचार घेऊनही तब्येत खालावत गेल्याने तन्मयला १५ डिसेंबर २०२५ रोजी गंभीर अवस्थेत वाडिया हॉस्पिटलमध्ये आणण्यात आले. पुढील तपासणी आणि हृदयाच्या विशेष उपचारांसाठी त्याला तिथे दाखल केले होते.

डॉ. पांडा यांनी सांगितले, "तन्मयला डायलेटेड कार्डिओमायोपॅथी झाल्याचे निदान झाले. यात हृदयाचा स्नायू मोठा आणि कमकुवत होतो, त्यामुळे रक्त नीट पंप करता येत नाही आणि हृदयविकार होतो. सघन उपचार आणि औषधांमुळे त्याच्या हृदयाचे काम तात्पुरते सुधारले आणि यंदा २८ जानेवारीला त्याला डिस्चार्ज मिळाला." पण तिथेच गोष्ट संपली नाही. डिस्चार्जनंतरही १७ वर्षांचा तन्मय नाजूकच राहिला. उपचार आणि देखरेखीसाठी त्याला वारंवार हॉस्पिटलमध्ये यावे लागले आणि पुन्हा दाखलही व्हावे लागले.

हृदयाचे काम गंभीररीत्या बिघडलेलेच राहिल्याने प्रत्यारोपणाचा सल्ला देण्यात आला. झोनल ट्रान्सप्लांट कोऑर्डिनेशन सेंटरमार्फत (ZTCC) त्याचे नाव प्रतीक्षा यादीत नोंदवण्यात आले आणि कुटुंब योग्य हृदय मिळण्याची वाट पाहू लागले.

६ ऑक्टोबरला टीमला मुलुंडच्या फोर्टिस हॉस्पिटलमध्ये दात्याचे हृदय उपलब्ध असल्याचे कळले. हे हृदय २२ वर्षांच्या ब्रेन-डेड तरुणाचे होते आणि त्याच्या कुटुंबाने अवयवदानाला संमती दिली होती.

वेळेशी स्पर्धा असलेल्या या प्रक्रियेबद्दल डॉ. पांडा म्हणाले, "हृदय प्रत्यारोपणात अचूक समन्वय लागतो, कारण दात्याचे हृदय काढल्यानंतर मर्यादित वेळेतच प्रत्यारोपित करावे लागते. दात्याच्या शरीरातून काढल्यावर ते जपून आणि तातडीने न्यावे लागते, कारण उशीर झाला तर त्याच्या कामावर परिणाम होऊ शकतो. आमच्याकडे हृदय २५ मिनिटांत पोहोचले."

दात्याचे हृदय काढून आणले जात असताना प्राप्तकर्त्याच्या टीमने तन्मयला शस्त्रक्रियेसाठी तयार केले. डॉ. पांडा पुढे म्हणाले, "दाता आणि प्राप्तकर्त्याच्या टीम एकमेकांशी जुळवून काम करत होत्या. दात्याचे हृदय बंद पडल्यापासून तन्मयमध्ये प्रत्यारोपित हृदय धडकू लागेपर्यंत एकूण साधारण तीन तास गेले. त्याची प्रकृती खूपच खालावली होती आणि वेळेवर उपचार झाले नसते तर अनेक अवयव निकामी होण्याचा धोका होता. वेळेवर अवयवांचे वाटप, समन्वयाने वाहतूक आणि बालहृदयाची विशेष काळजी किती महत्त्वाची आहे, हेच या यशातून दिसते."

शस्त्रक्रियेनंतर तन्मयला सात दिवस अतिदक्षता विभागात (ICU) ठेवण्यात आले. आता त्याला हॉस्पिटलच्या वॉर्डमध्ये हलवले आहे. अवयव नाकारला जाण्याचा धोका कमी करण्यासाठी त्याला आयुष्यभर रोगप्रतिकारशक्ती दाबणारी औषधे घ्यावी लागतील. नियमित तपासण्या आणि संसर्गापासून काळजी घ्यावी लागेल, गरज पडल्यास वैद्यकीयदृष्ट्या वेगळे राहावे लागेल.

तन्मयचे वडील अशोक शिंदे बेस्टमध्ये बस कंडक्टर आहेत, तर आई सुजाता गृहिणी आहेत. कुटुंबाची आर्थिक स्थिती मर्यादित असल्याने काही बचत, वेगवेगळ्या ट्रस्टकडून मिळालेला निधी, काही जमिनीची विक्री आणि क्राउडफंडिंग यातून शस्त्रक्रियेचा खर्च भागवला गेला. एकूण खर्च जवळपास २० लाख रुपये आला.

आईवडील म्हणाले, "आमचा मुलगा नवी मुंबईतील कॉलेजमध्ये बारावीत शिकत होता, तेव्हा त्याला डायलेटेड कार्डिओमायोपॅथी असल्याचे कळले. या निदानाने आमच्या कुटुंबाला मोठा धक्का बसला." काल हॉस्पिटलमध्ये तन्मयसोबत असलेल्या आई सुजाता म्हणाल्या, "मुलगा बरा झालेला पाहून मला खूप आनंद झाला. निदान झाले तेव्हा आणि प्रत्यारोपणाबद्दल आमच्या मनात खूप प्रश्न होते: कोणते हृदय असेल आणि ते शरीर स्वीकारेल का? आम्हाला खूप भीती वाटत होती. हॉस्पिटल आणि डॉक्टरांच्या टीमचे मी खूप आभार मानते. माझा मुलगा नेहमीच थोडा अबोल आहे, स्वतःसोबत आणि आपल्या विचारांत वेळ घालवायला त्याला आवडते. आम्ही, म्हणजे त्याचे आईवडील आणि ११ वर्षांचा धाकटा भाऊ प्रणव, त्याला घरी परत आलेला पाहण्याची वाट पाहतो आहोत."

लहान मुलांच्या अवयवदानाची गरज अधोरेखित करताना डॉ. पांडा म्हणाले, "प्रौढांसाठी हृदय प्रत्यारोपण हा प्रस्थापित उपचार आहे, पण मुलांमध्ये तो खूपच कमी होतो. योग्य दात्याची हृदये कमी असणे ही सर्वात मोठी अडचण आहे. गंभीर हृदयविकार असलेली मुले प्रतीक्षा यादीत राहू शकतात, कारण त्यांच्या आकाराला आणि वैद्यकीय गरजांना जुळणारे हृदय शोधणे कठीण असते. प्रत्येक योग्य दान एखाद्या मुलाला आणि त्याच्या कुटुंबाला असे भविष्य देऊ शकते जे कदाचित हरवले असते."

हॉस्पिटलच्या मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) डॉ. मिनी बोधनवाला यांनी सांगितले, "दात्याच्या अवयवाचे वाटप आणि वाहतुकीपासून प्रत्यारोपणानंतरच्या काळजीपर्यंत प्रत्येक टप्प्यावर कौशल्य आणि अखंड समन्वय होता. लहान मुलांच्या अवयवदानाबद्दल जागरूकता वाढेल आणि आणखी कुटुंबे दानाचा विचार करतील, अशी आम्हाला आशा आहे."