मतदार यादी पुनरीक्षण: SIR आणि SSR मध्ये नेमका फरक काय, मतदारांनी काय करायचे?

भारतीय निवडणूक आयोग (Election Commission of India) मतदार याद्या अचूक राहाव्यात आणि पात्र नागरिकांना मतदानाचा हक्क बजावता यावा, यासाठी वेळोवेळी त्या याद्यांची पुनरीक्षणे करतो. या प्रक्रियेत दोन नावे वारंवार समोर येतात: Special Intensive Revision (SIR) आणि Special Summary Revision (SSR). दोन्हीचा हेतू यादी अधिक अचूक करणे हाच आहे, पण व्याप्ती, पडताळणीची पद्धत आणि मतदारांना करावे लागणारे काम यात बराच फरक आहे.

SSR ही सध्याची मतदार यादी अद्ययावत करण्याची नेहमीची प्रक्रिया आहे. यात पात्र नागरिक मतदार म्हणून नाव नोंदवू शकतात आणि आधीच यादीत असलेले मतदार आपल्या तपशिलात दुरुस्ती किंवा बदल करू शकतात. या काळात आयोग मतदार यादीचा प्रारूप मसुदा प्रसिद्ध करतो आणि ठरलेल्या मुदतीत दावे व हरकती मागवतो.

SSR मध्ये साधारण चार गोष्टींवर भर असतो. पात्र वय गाठलेल्या नव्या मतदारांची नोंदणी, नावे, पत्ते आणि इतर तपशिलातील चुका दुरुस्त करणे, दुबार नोंदी, मृत मतदारांच्या नोंदी आणि इतर अपात्र नोंदी ठरलेल्या पद्धतीनुसार ओळखून त्यावर कार्यवाही करणे, आणि राहण्याचे ठिकाण बदललेल्या मतदारांनी आवश्यक बदलासाठी अर्ज करणे. सध्याची यादी हा सुरुवातीचा आधार असतो आणि दावे-हरकतींवर लागू नियमांनुसार निर्णय होतो.

SIR ही त्यापेक्षा अधिक व्यापक प्रक्रिया आहे. मतदार याद्या तयार करण्यासाठी किंवा त्यांची कसून पडताळणी करण्यासाठी ती राबवली जाते. SSR च्या उलट, SIR मध्ये मतदारांची पात्रता आणि निवडणूक नोंदींची मोठ्या प्रमाणावर तपासणी होऊ शकते. निवडणूक आयोगाच्या विशिष्ट सूचनांनुसार यात घरोघरी जाऊन गणना, ठरलेले अर्ज आणि गरज असेल तिथे अतिरिक्त कागदपत्रे यांचा समावेश असू शकतो.

SIR ची मुख्य उद्दिष्टे अशी आहेत: मतदार नोंदींची अधिक सखोल पडताळणी करणे, दुबार, स्थलांतरित, मृत किंवा अन्यथा अपात्र नोंदी ओळखणे, पात्र नागरिकांचा यादीत समावेश होईल याची खात्री करणे आणि मतदार यादीची एकूण अचूकता व विश्वासार्हता वाढवणे. नेमकी पद्धत, लागणारी कागदपत्रे आणि पडताळणीचे निकष त्या त्या SIR साठी काढलेल्या सूचनांवर अवलंबून असतात.

थोडक्यात, SSR ही नेहमीची प्रक्रिया असून तिच्यात सध्याची यादी अद्ययावत केली जाते, तर SIR ही व्यापक प्रक्रिया असून तिच्यात नोंदींची अधिक सखोल तपासणी होते. SSR मध्ये दावे, हरकती आणि ठरलेल्या तपासण्या असतात, तर SIR मध्ये ठरलेली गणना आणि पडताळणी प्रक्रिया लागू सूचनांनुसार होते. SIR मध्ये मतदारांना या गणनेत आणि पडताळणीत सहभागी व्हावे लागू शकते.

SIR म्हणजे विद्यमान मतदारांचा मतदानाचा हक्क जाणार का? तर नाही. मतदार याद्यांची पडताळणी करणे आणि त्या सुधारणे हा SIR चा उद्देश आहे; प्रत्येक विद्यमान मतदाराचे नाव आपोआप वगळले जाईल असा त्याचा अर्थ नाही. मात्र एखाद्या मतदाराची पात्रता किंवा तपशील तपासण्याची गरज असेल, तर त्याला लागू प्रक्रियेनुसार नोटिशीला उत्तर द्यावे लागू शकते किंवा माहिती द्यावी लागू शकते. कोणतेही नाव वगळणे ठरलेल्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसारच व्हावे लागते. सखोल पुनरीक्षण सुरू आहे म्हणून आपले नाव वगळले गेले असे गृहीत धरू नये.

पुनरीक्षणाच्या काळात मतदारांनी काही साध्या गोष्टी कराव्यात: आपले नाव सध्याच्या मतदार यादीत आहे का ते पाहावे, नाव, पत्ता आणि इतर तपशील बरोबर आहेत का ते तपासावे, नोंदणी किंवा दुरुस्ती हवी असल्यास ठरलेल्या प्रक्रियेतून अर्ज करावा, अधिकृत नोटिशींना उत्तर द्यावे आणि त्या पुनरीक्षणासाठी दिलेल्या सूचना पाळाव्यात, आणि पुनरीक्षण संपल्यावर अंतिम यादी तपासावी. अर्ज किंवा कागदपत्रे दिल्याची पोचपावती जपून ठेवावी. अधिकृत माहिती आणि मतदार सेवांसाठी https://www.eci.gov.in/ हे निवडणूक आयोगाचे संकेतस्थळ आणि https://voters.eci.gov.in/ हे National Voters' Services Portal पाहता येईल.

निवडणूक आयोगाने 14 राज्ये आणि 3 केंद्रशासित प्रदेश अशा एकूण 17 ठिकाणांसाठी मतदार याद्यांचे Special Summary Revision जाहीर केले आहे. त्यासाठी 1 जानेवारी 2027 ही अर्हता दिनांक आहे. राज्ये: आसाम, बिहार, छत्तीसगड, गोवा, गुजरात, केरळ, मध्य प्रदेश, मणिपूर, पंजाब, राजस्थान, तमिळनाडू, उत्तर प्रदेश, उत्तराखंड आणि पश्चिम बंगाल. केंद्रशासित प्रदेश: अंदमान आणि निकोबार बेटे, लक्षद्वीप आणि पुडुचेरी.