विजयादशमीला पूर्ण मुहूर्त मानतात, कारण काय? साडेतीन मुहूर्तांतील दसऱ्याचे स्थान

दसरा म्हणजेच विजयादशमी हा आश्विन महिन्यातील शुक्ल पक्षाच्या दशमीला साजरा होतो. हिंदू धर्मात हा दिवस अतिशय शुभ मानला जातो आणि साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक पूर्ण मुहूर्त म्हणून त्याला विशेष महत्त्व आहे. भारतीय संस्कृतीत सणांना फक्त धार्मिक परंपरेचे रूप नसते, तर त्यांना आध्यात्मिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक बाजूही असतात, असे यात म्हटले आहे.

हिंदू धर्मात शुभकार्य करण्यापूर्वी मुहूर्त पाहण्याची परंपरा आहे. लग्न, गृहप्रवेश, वास्तुशांती, व्यवसायाची सुरुवात, गाडी खरेदी किंवा धार्मिक विधी, अशा कामांसाठी तिथी, वार, नक्षत्र आणि पंचांगातील इतर गोष्टी तपासल्या जातात. मात्र वर्षातले काही दिवस असे मानले जातात की त्या दिवशी वेगळा मुहूर्त शोधण्याची सहसा गरज पडत नाही. त्या दिवसांना विशेष शुभत्व असते, अशी धार्मिक मान्यता आहे.

गुढीपाडवा, अक्षय्य तृतीया आणि विजयादशमी हे तीन पूर्ण मुहूर्त मानले जातात. दिवाळीतील बलिप्रतिपदेचा दिवस अर्धा मुहूर्त समजला जातो. असे हे साडेतीन मुहूर्त होतात.

दसऱ्याला नवा व्यवसाय सुरू करणे, घर किंवा वाहन घेणे, सोने खरेदी करणे आणि नवीन उपक्रमाला सुरुवात करणे शुभ मानले जाते. या दिवशी शस्त्रपूजन, सरस्वतीपूजन, वाहनपूजन आणि सीमोल्लंघन करण्याची परंपरा आहे. आपट्याची पाने सोने म्हणून एकमेकांना देऊन आनंद आणि समृद्धीच्या शुभेच्छा दिल्या जातात.

नवरात्रोत्सवाचा समारोप दसऱ्याने होतो. नऊ दिवस देवीच्या वेगवेगळ्या रूपांची उपासना केल्यानंतर दहाव्या दिवशी विजयादशमी साजरी होते. शक्तीची उपासना, दुष्ट प्रवृत्तींवरील विजय आणि धर्माचे रक्षण यांचे प्रतीक या दिवसाला मानले जाते. या दिवशी केलेल्या कामाला यश मिळावे, जीवनात समृद्धी यावी आणि नव्या वाटचालीची चांगली सुरुवात व्हावी, अशी भक्तांची भावना असते.

रामायणातील कथेनुसार लंकेचा राजा रावण याने सीतामातेचे अपहरण केले. त्यानंतर प्रभू श्रीरामांनी वानरसेनेच्या मदतीने लंकेवर स्वारी केली. दोघांमधील युद्धात श्रीरामांनी रावणाचा वध केला आणि सीतामातेची सुटका केली. या घटनेच्या स्मरणार्थ विजयादशमी हा अधर्मावर धर्माने मिळवलेल्या विजयाचे प्रतीक मानला जातो.

या दिवसाशी देवी दुर्गा आणि महिषासुर यांची पौराणिक कथाही जोडली जाते. महिषासुर आपल्या सामर्थ्याच्या जोरावर देवतांना त्रास देऊ लागला. त्याच्या अत्याचारांनी त्रस्त झालेल्या देवतांनी आदिशक्तीची आराधना केली. तेव्हा देवी दुर्गेने महिषासुराशी युद्ध करून त्याचा वध केला. या विजयाच्या स्मरणार्थ नवरात्रात देवीच्या रूपांची उपासना होते आणि विजयादशमीला शक्तीच्या विजयाचा उत्सव साजरा केला जातो.

शस्त्रपूजनाबद्दल असे सांगितले आहे की, भारतीय परंपरेत शस्त्रे ही फक्त युद्धाचे साधन मानली गेली नाहीत, तर धर्माचे आणि समाजाचे रक्षण करण्याचे माध्यम म्हणून पाहिली गेली. प्राचीन काळी राजे, योद्धे आणि सैनिक दसऱ्याला शस्त्रपूजन करत असत. युद्धकलेचे प्रशिक्षण, शस्त्रांचा सन्मान आणि विजयाची इच्छा या भावना या परंपरेशी जोडलेल्या आहेत.

विजयादशमीचा दिवस शुभ मानला जात असला, तरी प्रत्येक कामासाठी स्थानिक पंचांग, धार्मिक विधी किंवा विशिष्ट नियम लागू असतील, तर तेही पाहिले जातात. त्यामुळे 'संपूर्ण दिवस शुभ' ही कल्पना श्रद्धा आणि परंपरेच्या संदर्भातच समजून घ्यावी. कोणत्याही कामाचे यश फक्त मुहूर्तावर अवलंबून नसते. योग्य नियोजन, कष्ट, आर्थिक शिस्त, दूरदृष्टी आणि सातत्य यांनाही तितकेच महत्त्व आहे. शुभ मुहूर्त हा नव्या प्रवासासाठी प्रेरणा आणि सकारात्मकतेचा आधार ठरतो.