भुलाबाईच्या गाण्यांनी अंगणात रंग; विदर्भ, मराठवाडा, खानदेशातील लोकउत्सवाची सांगता कोजागिरीला

महाराष्ट्राची लोकसंस्कृती वेगवेगळे सण-उत्सव, लोकगीते आणि परंपरांनी समृद्ध झालेली आहे. त्यातला एक वैशिष्ट्यपूर्ण लोकउत्सव म्हणजे भुलाबाई उत्सव. विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेशातील काही भागांत तो साजरा केला जातो. धार्मिक श्रद्धा, निसर्गपूजन, सामूहिक आनंद आणि संस्कार यांचा सुंदर संगम त्यात दिसतो, असे सांगितले जाते.

आधुनिक जीवनशैलीमुळे अनेक लोकपरंपरा लोप पावत आहेत. अशा वेळी भुलाबाई उत्सवाचे जतन करणे अधिक महत्त्वाचे ठरते, असे यात म्हटले आहे.

या उत्सवाची सुरुवात साधारणपणे नवरात्रोत्सवाच्या काळात किंवा दसऱ्यापासून होते आणि कोजागिरी पौर्णिमेला त्याची सांगता होते. भुलाबाई हे माता पार्वतीचे, तर भुलोजी हे भगवान शंकराचे प्रतीक मानले जाते. लोकपरंपरेनुसार पार्वती माता माहेरी येते, अशी श्रद्धा आहे. त्यामुळे या उत्सवाला माहेरपणाचा जिव्हाळा आणि कौटुंबिक आपुलकीची किनार लाभते.

भुलाबाईचे आगमन म्हणजे जणू माहेरवाशिणीचे घरात आगमन. तिच्या स्वागतासाठी केली जाणारी सजावट, पूजन आणि सामूहिक गाणी यांतून प्रेम, श्रद्धा आणि आनंद व्यक्त होतो.

पावसाळ्यानंतर शिवारात हिरवाई फुलते आणि पिकांच्या वाढीबरोबर नव्या धान्याची चाहूल लागते. अशा काळात साजरा होणारा हा उत्सव शेतीप्रधान जीवनपद्धतीशी जोडलेला आहे. काही ठिकाणी भुलाबाई-भुलोजीच्या मूर्तींसमोर ज्वारीची कणसे आणि विविध धान्यांची आरास केली जाते. ही आरास निसर्गाच्या समृद्धीचे प्रतीक मानली जाते. माती, पाऊस, सूर्यप्रकाश, बियाणे आणि शेतकऱ्यांचे श्रम यांतून अन्न तयार होते. या सर्वांबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याची लोकपरंपरेतील सहज पद्धत म्हणजे भुलाबाई उत्सव, असे सांगितले जाते.

पारंपरिक लोकगीते हे या उत्सवाचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य आहे. संध्याकाळी मुली आणि महिला एकत्र येऊन भुलाबाईची गाणी म्हणतात, फेर धरतात आणि वेगवेगळे खेळ खेळतात. या गीतांमधून माहेर-सासर, कौटुंबिक नाती, रोजच्या जीवनातले प्रसंग, विनोद आणि स्त्रियांच्या भावविश्वाचे दर्शन घडते.

खिरापतीचा खेळही विशेष लोकप्रिय आहे. एखादी मुलगी खाऊ घेऊन येते, पण तो कोणता आहे हे इतर मुलींनी ओळखायचे असते. या खेळातून उत्सुकता, कल्पकता आणि आनंद निर्माण होतो. खिरापत एकत्र वाटून खाण्याच्या परंपरेतून सामूहिकतेची भावना दृढ होते.

कोजागिरी पौर्णिमेला उत्सवाची सांगता होते. या दिवशी पूजन, नैवेद्य आणि खिरापतीचे वाटप केले जाते. काही ठिकाणी बासुंदीचा नैवेद्य दाखवण्याची, तर काही भागांत ३२ प्रकारच्या खिरापती करण्याची परंपरा आहे. भुलाबाईला निरोप देताना शिदोरी देण्याची प्रथाही आढळते. या परंपरेतून प्रेम, पाहुणचार आणि माहेरपणाचा जिव्हाळा व्यक्त होतो.

भुलाबाई उत्सव हा केवळ धार्मिक विधी नसून महाराष्ट्राच्या लोकसंस्कृतीचा जिवंत वारसा आहे. निसर्गाबद्दलची कृतज्ञता, लोकगीतांचा गोडवा, मैत्री, आपुलकी आणि सामूहिक आनंद यांचा मिलाफ या उत्सवात अनुभवायला मिळतो. पुढच्या पिढीने ही गाणी गायली, पारंपरिक खेळ अनुभवले आणि उत्सवामागची सांस्कृतिक मूल्ये समजून घेतली, तर या लोकपरंपरेला नवी संजीवनी मिळेल, असे यात म्हटले आहे.