त्रिशूरच्या नेल्लुवाईतील धन्वंतरी मंदिर: ५००० वर्षांची परंपरा आणि मुक्कुडी प्रसाद

केरळमधील त्रिशूर जिल्ह्यात नेल्लुवाई (Nelluvai) नावाचे गाव आहे. तिथे श्री धन्वंतरी मंदिर आहे. भगवान धन्वंतरी ही आरोग्य आणि आयुर्वेदाची देवता मानली जाते. भारतातील तिच्या सगळ्यात प्राचीन आणि प्रमुख मंदिरांमध्ये या मंदिराची गणना होते.

हे मंदिर ५००० वर्षांपेक्षा जुने आहे, असे सांगितले जाते. आख्यायिकेनुसार या मंदिरातील मुख्य मूर्तीची स्थापना अश्विनी देवांनी केली. द्वापार युगात भगवान श्रीकृष्णाचे वडील वसुदेव यांनी या मूर्तीची पूजा केली, अशीही मान्यता आहे. यावरून मंदिराचा इतिहास ५,००० वर्षांहून अधिक जुना असावा, असा अंदाज वर्तवला जातो.

समुद्रमंथनानंतर भगवान धन्वंतरी हातात अमृताचा कलश, शंख, चक्र, गदा आणि जलोका (औषधी जोंधळ) घेऊन प्रगट झाले. तेच येथे पश्चिम वाहिनी मंदिरात 'आदि धन्वंतरी' रूपात विराजमान आहेत. जगप्रसिद्ध गुरुवायूर येथील श्रीकृष्ण मंदिराशी हे मंदिर अध्यात्मिकदृष्ट्या जोडलेले मानले जाते.

मंदिराची रचना पाहिली तर मुख्य देवता भगवान धन्वंतरी पश्चिमेकडे तोंड करून उभी आहे. मुख्य मंदिराच्या परिसरात शिव, गणपती, अय्यप्पा, वराह मूर्ती (चेरुतेवर / महाविष्णू) आणि सर्पदेवता यांचीही मंदिरे आहेत. ही सगळी येथील उपमंदिरे आहेत.

गावाच्या नावामागेही एक कारण आहे. मंदिराच्या पश्चिमेकडे हिरवीगार भातशेती पसरलेली आहे. त्यावरूनच या गावाला 'नेल्लुवाई' (Nelluvai) हे नाव मिळाले.

या मंदिराचा 'मुक्कुडी' (Mukkudi) हा औषधी प्रसाद खूप प्रसिद्ध आहे. हा विशेष आयुर्वेदिक काढा किंवा प्रसाद रोज ठराविक गुप्त पाककृतीनुसार बनवला जातो. कुट्टनचेरी मनु मूस (Kuttancherry Manu Mooss) यांच्या मार्गदर्शनाखाली हे काम चालते. पोटाचे विकार, त्वचाविकार आणि विविध जुनाट आजारांपासून मुक्ती मिळावी म्हणून भाविक हा प्रसाद घेतात.

उत्सवांचा विचार केला तर धनुमासममधील स्वर्गवातील एकादशी हा या मंदिरातील सर्वात मोठा उत्सव असतो. याशिवाय धन्वंतरी जयंती (धन त्रयोदशी) आणि तुळामसूमधील निळमाला महोत्सव मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. केरळमधील अनेक आयुर्वेदीय वैद्य (Vaidyas) आपला व्यवसाय सुरू करण्यापूर्वी इथे येतात आणि वाचन व भजन करतात. त्यामुळे त्यांना देवाचा आशीर्वाद मिळतो, असे मानले जाते.

तिथे कसे पोहोचायचे, हेही सांगितले आहे. त्रिशूर रेल्वे स्थानकापासून मंदिर साधारण २४ ते २५ किलोमीटर अंतरावर आहे. कोचीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळापासून हे अंतर साधारण ७४ ते ७६ किलोमीटर आहे. म्हणजे रेल्वेने किंवा विमानाने, दोन्ही मार्गांनी तिथे पोहोचता येते.