नागपूरच्या पाणीपुरवठ्यात १० टक्के कपातीची शक्यता, तोतलाडोहात फक्त ३४ टक्के साठा

नागपूरच्या पिण्याच्या पाण्यावरचा ताण वाढत चालला आहे. जलाशयांमधला साठा झपाट्याने कमी होत असल्याने शहरात पाणीपुरवठ्यात कपात होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. राज्य सरकारने स्थानिक संस्थांना पाण्याचा वापर १० टक्क्यांनी कमी करण्याचे निर्देश आधीच दिले आहेत. आता नागपूर महानगरपालिका (NMC) प्रस्तावित कपात किती असावी, याचा विचार करत आहे. या कपातीचा फटका शहरातील घरांना बसू शकतो.

पालकमंत्री आणि राज्याचे महसूलमंत्री चंद्रशेखर बावनकुळे शनिवारी आढावा बैठक घेणार आहेत. जलाशयांची स्थिती आणि टंचाईचा सामना करण्यासाठी शहराची तयारी किती आहे, हे या बैठकीत तपासले जाईल. महापौर नीता ठाकरे यांनी पाणी कपातीचा निर्णय लवकरच होईल, असे सांगितले. मात्र नागरिकांना फारसा त्रास होऊ नये म्हणून पुरवठा किती कमी करता येईल, याचा अभ्यास महापालिका प्रशासन अजून करत आहे.

ठाकरे म्हणाल्या, "पाणी कपातीबाबत सरकारने निर्देश दिले आहेत. पालकमंत्री चंद्रशेखर बावनकुळे शनिवारी परिस्थितीचा आढावा घेतील. पाणी कपातीचा निर्णय घ्यावाच लागेल, पण किती कपात करता येईल, याचा आम्ही अभ्यास करत आहोत."

सरकारचा निर्देश १६ ऑक्टोबरपासून पाणीपुरवठा १० टक्क्यांनी कमी करण्याचा आहे. NMC ने आतापर्यंत त्याची अंमलबजावणी टाळली आहे. मात्र गेल्या वर्षीच्या तुलनेत साठा झपाट्याने घसरल्याने परिस्थितीकडे दुर्लक्ष करणे कठीण होत चालले आहे.

अपुरा पाऊस आणि एल निनोचा पाण्याच्या उपलब्धतेवर होणारा संभाव्य परिणाम, या चिंतेतून हा निर्देश आला आहे. स्थानिक संस्थांनी पिण्याच्या पाण्याला सर्वोच्च प्राधान्य द्यावे, आपत्कालीन गरजांसाठी १० टक्के साठा राखून ठेवावा आणि ३१ ऑगस्ट २०२७ पर्यंत पाणी व्यवस्थापनाचे उपाय राबवावेत, असे सांगण्यात आले आहे.

नागपूरला सध्या तोतलाडोह आणि कन्हान नदीतून सुमारे ७४० दशलक्ष लिटर प्रतिदिन (MLD) प्रक्रिया केलेले पाणी मिळते. १० टक्के कपात म्हणजे दररोज जवळपास ७४ MLD पाणी कमी होईल. महापालिका प्रशासनापुढे हे मोठे आव्हान ठरणार आहे.

मोठी चिंता आहे ती नॉन-रेव्हेन्यू वॉटरची (NRW). पाइपलाइनची गळती, अनधिकृत जोडण्या आणि वितरणातील त्रुटींमुळे वाया जाणारे पाणी यात येते. शहराच्या एकूण पुरवठ्यापैकी सुमारे ३५ टक्के, म्हणजे जवळपास २५९ MLD पाणी या प्रकारात मोडते. गळती असलेल्या पाइपलाइनची दुरुस्ती आणि अनधिकृत जोडण्या नियमित करून रोज सुमारे ५० MLD पाण्याची बचत करत असल्याचा महापालिकेचा दावा आहे. मात्र ग्राहकांच्या पुरवठ्यात मोठी कपात टाळता येईल का, हे नुकसान प्रत्यक्षात आणि टिकून किती कमी होते यावर ठरेल.

शहराचा मुख्य स्रोत असलेल्या तोतलाडोहची स्थिती चिंताजनक आहे. तेथील उपयुक्त साठा रचनेनुसार क्षमतेच्या फक्त ३४.३६ टक्क्यांवर आला आहे. गेल्या वर्षी याच तारखेला तो ९३.९० टक्के होता. खिंडसीमध्ये सध्या ३६.३७ टक्के साठा आहे, तर वर्षभरापूर्वी तो ९०.५३ टक्के होता. कामठी खैरी येथे ५७.३४ टक्के साठा आहे, तर गेल्या वर्षी याच काळात तो ७२.१० टक्के होता.

गळती रोखणे आणि अनावश्यक वापर कमी करणे यावर महापालिकेची भिस्त आहे. पाइपलाइन दुरुस्तीला वेग देणे, बेकायदा जोडण्या नियमित करणे आणि गाड्या धुणे व रस्ते साफ करणे अशा गैरजरुरी कामांसाठी पिण्याचे पाणी वापरण्यापासून लोकांना परावृत्त करणे, हे उपाय आहेत. तरीही २५९ MLD पाणी NRW मध्ये गणले जात असल्याने या उपायांचा किती परिणाम होतो, यावर बारकाईने लक्ष राहील.

कपातीची वेळ आणि प्रमाण यासह पुढची दिशा शनिवारच्या आढावा बैठकीत ठरण्याची अपेक्षा आहे. आटत चाललेला जलसाठा जपायचा आणि नागरिकांना पुरेसे पिण्याचे पाणीही द्यायचे, अशी कसरत NMC ला करावी लागणार आहे. जलाशयांतील साठा मोठ्या प्रमाणात सुधारला नाही, तर नागपूरला दीर्घकाळ काटकसरीने पाणी वापरावे लागू शकते.