तिरोड्यातील लौहयुगीन प्रस्तरवर्तुळांची पाहणी, स्थळ सुरक्षित घोषित करण्याची मागणी

गोंदिया जिल्ह्यातील तिरोडा तालुक्यात सातोना, बोरगाव आणि वडेगाव परिसरात प्राचीन लौहयुगीन स्थळे आढळली आहेत. इतिहास अभ्यास संशोधन मंडळ, गोंदियाच्या पदाधिकाऱ्यांनी या स्थळांना प्रत्यक्ष भेट देऊन पाहणी केली. तेथील ऐतिहासिक महत्त्व असलेल्या प्रस्तरवर्तुळांचे जतन व संवर्धन व्हावे आणि या स्थळाला 'सुरक्षित ऐतिहासिक स्थळ' म्हणून घोषित करावे, अशी आक्रमक मागणी मंडळाने नागपूर येथील पुरातत्त्व विभागाकडे केली आहे.

पाहणीत सातोना-बोरगाव परिसरातील महसूल गट क्रमांक ३२ आणि ३१/६७९ या क्षेत्रात तब्बल ७० प्रस्तरवर्तुळे (मेगालिथ्स) असल्याचे समोर आले. बोरगाव, वडेगाव आणि सातोना भागातील या प्रस्तरवर्तुळांचा आकार सुमारे १५० सेंटीमीटर ते १७०० सेंटीमीटरपर्यंत असल्याचे सांगितले जात आहे. जांभा दगडांपासून (लॅटराईट स्टोन्स) तयार केलेली द्विसमकेंद्री स्वरूपाची वर्तुळे येथे दिसतात. प्राचीन इतिहास आणि पुरातत्त्वीय संशोधनाच्या दृष्टीने ही स्थळे अत्यंत महत्त्वाची मानली जात आहेत.

या पाहणीसाठी मंडळाचे मुख्य समन्वयक अनिल देशमुख, उपाध्यक्ष योगेश पारधी, तिरोडा येथील मंडळाचे सदस्य चंद्रकुमार पटले, प्राचार्य तथा पत्रकार डी. आर. गिरीपुंजे, यू. टी. पारधी आणि सातोना येथील पोलीस पाटील जी. डी. हटवार प्रत्यक्ष हजर होते.

पाहणीत त्या जागेवर वनविभागाचे बांधकाम सुरू असल्याचे दिसले. या स्थळांचे योग्य सर्वेक्षण, पुरातत्त्वीय मूल्यांकन आणि संरक्षण होण्याआधीच बांधकाम सुरू झाल्याने या अमूल्य वारशाच्या जतनाबद्दल तीव्र चिंता व्यक्त होत आहे.

नुकतीच गोंदिया येथे मंडळाची सभा झाली होती. पुरातत्त्व विभागाचे सहाय्यक आयुक्त आणि अतिरिक्त जिल्हाधिकारी यांच्या कक्षात झालेल्या चर्चेत अशा स्थळांच्या संरक्षणाचा मुद्दा उपस्थित केला गेला होता. महाराष्ट्र शासनाच्या शिक्षण व सेवा योजना विभागाच्या १० सप्टेंबर १९८२ रोजीच्या पत्रानुसार अशा पुरातन जागांवर बांधकाम करण्यापूर्वी पुरातत्त्व विभागाचे 'ना-हरकत प्रमाणपत्र' (NOC) किंवा पूर्वपरवानगी घेणे बंधनकारक आहे, असा संदर्भ मंडळाच्या पदाधिकाऱ्यांनी दिला. तरीही वनविभागाकडून कोणतीही पूर्वपरवानगी न घेता बांधकाम सुरू आहे, असा आरोप त्यांनी केला. स्थळाचे पुरातत्त्वीय महत्त्व लक्षात घेऊन आवश्यक परवानग्या घेतल्या आहेत की नाहीत, याची प्रशासनाने तातडीने चौकशी करावी, अशी अपेक्षा व्यक्त होत आहे.

माल्ही, गांगला आणि सिल्ली येथेही अशीच ऐतिहासिक स्थळे आढळल्याची माहिती पदाधिकाऱ्यांनी दिली. माल्हीतील काही भागांत पुरातत्त्व विभागाने यापूर्वी उत्खनन केल्याचेही सांगण्यात आले. या सर्व स्थळांचा एकत्रित अभ्यास झाल्यास गोंदिया जिल्ह्याचा प्राचीन इतिहास, तेव्हाची मानवी वस्ती आणि त्या काळातील दफनविधी किंवा अन्य सांस्कृतिक परंपरा यांवर मोठा प्रकाश पडण्याची दाट शक्यता आहे. मात्र या स्थळांचे नेमके कालखंड आणि स्वरूप वैज्ञानिक पद्धतीने ठरवण्यासाठी तज्ज्ञांकडून सखोल पुरातत्त्वीय संशोधन होणे ही काळाची गरज बनली आहे.

सातोना-बोरगाव-वडेगाव परिसरातील प्रस्तरवर्तुळे जिल्ह्याच्या प्राचीन आणि समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचा कणा ठरू शकतात. त्यामुळे त्यांचे शास्त्रीय पद्धतीने सर्वेक्षण करावे, सविस्तर दस्तऐवजीकरण करावे आणि भविष्यातील संशोधनासाठी आवश्यक उपाययोजना राबवाव्यात, अशी ठाम मागणी करण्यात आली आहे. परिसराला 'सुरक्षित ऐतिहासिक स्थळ' घोषित करून प्राचीन अवशेषांचे तात्काळ संरक्षण करावे आणि स्थळाचे ऐतिहासिक महत्त्व स्पष्ट होईपर्यंत नियमानुसार सर्वतोपरी खबरदारी घ्यावी, अशी आग्रही मागणी नागपूरच्या पुरातत्त्व विभागाकडे केली आहे. जिल्हा प्रशासनाने वेळीच लक्ष घालून या स्थळांचे संरक्षण करावे, अशी तीव्र अपेक्षा इतिहासप्रेमी आणि संशोधकांमधून व्यक्त होत आहे.