यंत्रबाहुल्या बनवणारी सोमप्रभा: मायासुराच्या कन्येची कथासरित्सागरातील गोष्ट

भारतातील प्राचीन कला, प्रथा-परंपरा आणि काळाआड गेलेले अद्भुत ज्ञान यांचा मोठा साठा आपल्याकडे आहे. इतिहासाबरोबरच प्राचीन दंतकथाही तितक्याच अफलातून आहेत. त्या त्या काळात भारतात विज्ञानाकडे कसे वेगळ्या नजरेने पाहिले जात होते, हेही या कथांमधून दिसते. अशीच एक प्राचीन कथा आहे सोमप्रभेची. या कथेत जादुई वस्तू, हवेतून प्रवास आणि स्वतःहून काम करणारी यंत्रे यांचे विलक्षण वर्णन आढळते.

'कथासरित्सागर' या संस्कृत कथासंग्रहात सोमप्रभेचा उल्लेख आहे. कथेनुसार ती प्रसिद्ध असुर आणि वास्तुशिल्पकार मायासुराची कन्या होती. मायासुर आपल्या अद्भुत वास्तुनिर्मितीसाठी आणि मायावी कलांसाठी ओळखला जात असे. हिंदू मान्यतेतील त्रिपुरासुराची नगरी मायासुरानेच घडवली होती. अवकाशात तरंगणारी तीन शहरे त्याने लोखंड, चांदी आणि सोन्याने बनवली होती, असे म्हणतात. मायासुराकडून सोमप्रभेला अनेक विलक्षण कला आणि यंत्रे तयार करण्याचे ज्ञान मिळाले होते.

कथेतील सगळ्यात आकर्षक भाग म्हणजे सोमप्रभेची यंत्रांनी भरलेली पेटी. ती आपली मैत्रीण कलिंगसेना हिला भेटायला आली असताना तिने या पेटीतून लाकडापासून तयार केलेल्या काही विलक्षण यांत्रिक बाहुल्या दाखवल्या. एका बाहुलीतील विशिष्ट कळ दाबली की ती हवेतून जाऊन फुलांची माळ घेऊन परत येत असे, असे कथेत सांगितले आहे. दुसरी बाहुली पाणी आणत असे, तर काही बाहुल्या नाचत आणि बोलत असत.

आजच्या काळात अशा वर्णनांची तुलना रोबोटिक्स, ऑटोमेशन आणि प्रोग्राम केलेल्या यंत्रांच्या कल्पनांशी करता येते. मात्र कथेत वर्णन केलेली यंत्रे प्रत्यक्षात अस्तित्वात होती, याचा ठोस ऐतिहासिक पुरावा उपलब्ध नाही. निर्जीव वस्तूंकडून स्वतंत्रपणे काम करून घेण्याची कल्पना प्राचीन कथाकारांना किती आकर्षित करत होती, हे यातून दिसते. एका कथेनुसार मायासुराकडे यंत्रमानवांनी बद्ध असे एक संपूर्ण युद्धसैन्यही होते.

सोमप्रभेची कथा केवळ यांत्रिक बाहुल्यांपुरती मर्यादित नाही. तिच्या व्यक्तिमत्त्वातून ज्ञान, कौशल्य आणि कल्पकतेला महत्त्व दिलेले दिसते. कथेत ती आपल्या मैत्रिणीला आनंद देण्यासाठी या अद्भुत वस्तू दाखवते. त्यावरून यंत्रे ही केवळ युद्धाचे किंवा सामर्थ्याचे प्रतीक नसून मनोरंजनासाठी आणि रोजच्या कामांसाठीही उपयोगी ठरू शकतात, अशी कल्पना पुढे येते.

आज आपण रोबोट, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि स्वयंचलित यंत्रांबद्दल बोलतो, त्यामुळे ही कथा विशेष रंजक वाटते. तरीही पौराणिक वर्णन आणि वैज्ञानिक पुरावा यांत फरक ठेवणे गरजेचे आहे. सोमप्रभा आधुनिक अर्थाने रोबोट बनवू शकत होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. पण स्वतःहून हालचाल करणाऱ्या, वस्तू आणणाऱ्या आणि संवाद साधणाऱ्या यंत्रांची कल्पना प्राचीन साहित्यात आढळणे उल्लेखनीय आहे.

कथासरित्सागरातील कथेनुसार सोमप्रभा मायासुराची कन्या होती आणि तिला विविध मायावी कला व अद्भुत यंत्रे तयार करण्याचे ज्ञान असल्याचे वर्णन आढळते. तिच्या काही बाहुल्या हवेतून जाऊन फुलांची माळ आणत, काही पाणी देत, तर काही नाचत आणि बोलत असत. ही कथा प्राचीन साहित्य आणि कल्पनाशक्तीच्या दृष्टीने महत्त्वाची आहे, पण ती ऐतिहासिक पुरावा म्हणून समजणे योग्य ठरणार नाही.