हायपोक्सिया म्हणजे काय? दमा, न्यूमोनिया, हृदयविकार आणि रक्तक्षयामुळे ऊतींना प्राणवायू कमी पडण्याचा धोका

शरीरातील प्रत्येक पेशीला नीट काम करण्यासाठी प्राणवायू लागतो. मेंदू, हृदय, फुफ्फुसे आणि मूत्रपिंड या महत्त्वाच्या अवयवांना तो जास्त लागतो. ऊतींना गरजेएवढा प्राणवायू मिळत नसेल, तर त्या स्थितीला हायपोक्सिया म्हणतात, असे या माहितीत सांगितले आहे.

ही अवस्था लहान मुलांपासून वृद्धांपर्यंत कोणालाही होऊ शकते, असे यात म्हटले आहे. काही वेळा ती अचानक निर्माण होते. फुफ्फुस किंवा हृदयाच्या दीर्घकालीन आजारांमुळे ती हळूहळू वाढतही जाऊ शकते.

हायपोक्सिया आणि हायपॉक्सिमिया या दोन संज्ञांमध्ये फरक आहे, असेही यात म्हटले आहे. रक्तातील प्राणवायूचे प्रमाण कमी होणे म्हणजे हायपॉक्सिमिया, तर शरीरातील ऊतींना पुरेसा प्राणवायू न मिळणे म्हणजे हायपोक्सिया. मात्र रक्तातील ऑक्सिजन कमी झाल्यानेच पुढे ऊतींमध्ये हायपोक्सियाची समस्या तयार होते. प्रत्येक पेशी जिवंत राहण्यासाठी आणि काम करण्यासाठी ऑक्सिजनवर अवलंबून असल्याने ही स्थिती अत्यंत गंभीर असून तिची काळजी घ्यायला हवी, असे या माहितीत नमूद आहे.

सुरुवातीची लक्षणे काय असू शकतात, याचीही यादी दिली आहे. प्राणवायूचा पुरवठा कमी पडला की शरीर ती कमतरता भरून काढण्यासाठी श्वास आणि हृदयाची गती वाढवण्याचा प्रयत्न करते. त्यामुळे सुरुवातीला धाप लागणे, वेगाने श्वास घेणे, हृदयाची धडधड वाढणे, चक्कर येणे, डोकेदुखी आणि एकाग्रता कमी होणे अशी लक्षणे जाणवू शकतात, असे यात सांगितले आहे.

कारणांबद्दल या माहितीत म्हटले आहे की दमा, न्यूमोनिया, तीव्र श्वसनसंसर्ग, दीर्घकालीन फुफ्फुसविकार, फुफ्फुसातील रक्तवाहिनीत गुठळी अडकणे, हृदयविकार आणि जन्मजात हृदयदोष यांमुळे हायपोक्सिया होऊ शकतो. तीव्र रक्तक्षय असेल, तरीही ऊतींपर्यंत पुरेसा प्राणवायू पोहोचण्यात अडथळा येऊ शकतो.

याशिवाय श्वसनमार्गात अडथळा निर्माण झाला किंवा कोणी अचानक अतिउंच प्रदेशात गेले, तरी ही समस्या उद्भवू शकते. मुलांमध्ये श्वसनमार्गाचे संसर्ग आणि काही जन्मजात विकार ही महत्त्वाची कारणे असल्याचेही यात नमूद आहे.

थोडक्यात, दमा, न्यूमोनिया, फुफ्फुसांचे आजार, हृदयविकार, रक्तक्षय आणि श्वसनमार्गातील अडथळे यांमुळे ऊतींना गरजेएवढा प्राणवायू न मिळण्याची ही अवस्था येऊ शकते. धाप लागणे, वेगाने श्वास घेणे, हृदयाची गती वाढणे, चक्कर येणे आणि एकाग्रता कमी होणे ही तिची सुरुवातीची लक्षणे असू शकतात, असे या माहितीत सांगितले आहे.