चंद्रपुरात यंदा वन्यजीवांच्या हल्ल्यांत ३२ मृत्यू, त्यातले ३० वाघांमुळे

वाघ आणि समृद्ध जैवविविधतेसाठी देशभरात ओळख असलेला चंद्रपूर जिल्हा सध्या मानव-वन्यजीव संघर्षाच्या गंभीर प्रश्नाला तोंड देत आहे. जंगल आणि माणसांची वस्ती यांचा वाढता संपर्क आता चिंतेचा विषय झाला आहे.

सन २०२६ मध्ये आतापर्यंत वन्यजीवांच्या हल्ल्यांशी संबंधित घटनांत ३२ जणांचा मृत्यू झाला आहे. त्यापैकी ३० जणांचा बळी वाघांच्या हल्ल्यात गेला, तर हत्ती आणि बिबट्याच्या हल्ल्यात प्रत्येकी एकाचा मृत्यू झाला.

गेल्या वर्षीचे आकडे पाहिले तरी परिस्थिती किती गंभीर आहे ते कळते. सन २०२५ मध्ये चंद्रपूर जिल्ह्यात वन्यजीवांच्या हल्ल्यांत ४७ जणांचा मृत्यू झाला होता. त्यातले ४२ जण वाघांच्या हल्ल्यात मरण पावले होते.

चंद्रपूर आणि आजूबाजूच्या जंगलांत वाघ मोठ्या संख्येने आहेत, ही वन्यजीव पर्यटनाच्या दृष्टीने अभिमानाची गोष्ट आहे. पण जंगलाला लागून असलेली गावे, शेतजमिनी आणि वनक्षेत्रात माणसांचा वावर वाढत आहे. त्यामुळे संघर्षाच्या घटनाही वाढताना दिसत आहेत.

शेतात काम करणारे शेतकरी, तेंदूपत्ता आणि इतर वनउपज गोळा करणारे लोक, जंगलाजवळ राहणारे गावकरी आणि जंगलावर अवलंबून असलेले कामगार यांचा वन्यजीवांशी अनेकदा थेट सामना होतो. वन्यजीव अचानक समोर आला, तर अशी भेट जीवघेणी ठरू शकते.

या संघर्षाची एक दुसरी बाजूही आहे. माणसांच्या वाहतुकीमुळे वन्यजीवांनाही धोका निर्माण होतो. चंद्रपूर जिल्ह्यात रेल्वे रूळ ओलांडताना रेल्वेच्या धडकेत वन्यजीव मरण पावल्याच्या घटना अनेकदा समोर येतात. रस्ते अपघातांतही वन्यजीवांचा जीव जातो.

जंगलातून जाणारे रेल्वे मार्ग आणि मुख्य रस्ते अनेकदा वन्यजीवांच्या नेहमीच्या वाटांना छेद देतात. एका जंगलातून दुसऱ्या जंगलात जाताना त्यांना हे मार्ग ओलांडावे लागतात. तेव्हा वेगाने येणारी रेल्वे किंवा वाहने यांच्या धडकेत त्यांचा जीव जाण्याचा धोका असतो. वाघ, बिबट्या, हरीण आणि इतर वन्यजीवांचा असा मृत्यू म्हणजे फक्त एका प्राण्याचा मृत्यू नाही. अधिवासाचे संरक्षण आणि विकासकामे यांच्यात समतोल राखण्याची गरज आहे, असा तो इशारा आहे.

प्रत्येक माणसाच्या मृत्यूमागे एका कुटुंबाचे आयुष्य उद्ध्वस्त होते. घरातला कमावता माणूस गेल्याने संपूर्ण कुटुंब आर्थिक संकटात सापडते. अनेक मुलांच्या डोक्यावरचे आई-वडिलांचे छत्रही हरपते.

म्हणूनच हा विषय फक्त वन विभागाचा किंवा वन्यजीव संवर्धनाचा म्हणून पाहता येणार नाही. तो ग्रामीण सुरक्षा, लोकांची उपजीविका, वन्यजीव संवर्धन आणि विकासकामांतला पर्यावरणीय समतोल यांच्याशी जोडलेला आहे.

संघर्ष कमी करण्यासाठी फक्त वन्यजीवांना दोष देणे हा उपाय नाही. वन विभाग, रेल्वे प्रशासन, रस्ते प्राधिकरण, स्थानिक प्रशासन आणि गावकरी यांनी एकत्र समन्वयाने काम करणे गरजेचे आहे. जंगलाजवळच्या संवेदनशील गावांत नियमित गस्त, कॅमेरा ट्रॅपद्वारे निगराणी, तातडीची माहिती देणारी प्रभावी यंत्रणा, गावकऱ्यांत जनजागृती आणि संघर्षप्रवण क्षेत्रांची नेमकी ओळख आवश्यक आहे.

याशिवाय वन्यजीव कॉरिडॉर आणि रेल्वे क्रॉसिंगची ओळख, संवेदनशील रेल्वे मार्गांवर विशेष निगराणी, गरज असेल तिथे रेल्वेचा वेग नियंत्रित करण्याचे उपाय, वन्यजीवांच्या वावराच्या ठिकाणी इशारा फलक आणि रस्त्यांवर वाहनांचा वेग आवरणे, यांवरही भर द्यायला हवा. वाघांसह इतर वन्यजीवांचे नैसर्गिक अधिवास आणि त्यांचे भ्रमणमार्ग सुरक्षित ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. जंगल सुरक्षित राहिले आणि वन्यजीवांच्या वाटा खुल्या राहिल्या, तर संघर्ष कमी होण्यास मदत होऊ शकते.

चंद्रपूरवर दुहेरी जबाबदारी आहे. वन्यजीवांचे संरक्षण आणि जंगलाजवळ राहणाऱ्या लोकांची सुरक्षितता, या दोन्ही गोष्टी तितक्याच महत्त्वाच्या आहेत. वन्यजीवही वाचले पाहिजेत आणि माणसांचे जीवही सुरक्षित राहिले पाहिजेत, हेच खऱ्या अर्थाने वन्यजीव संवर्धनाचे मोजमाप आहे.

वाढती आकडेवारी स्पष्ट सांगते आहे की चंद्रपूर जिल्ह्यातील संघर्ष रोखण्यासाठी तातडीची, दीर्घकालीन आणि स्थानिक समुदायाच्या सहभागावर आधारित ठोस रणनीती राबवण्याची वेळ आली आहे.