विजयवाडा येथील पेसा प्रशिक्षणासाठी महाराष्ट्रातून राजेश डोंगरे यांची वर्णी

पेसा कायद्याची नीट अंमलबजावणी व्हावी म्हणून राज्यस्तरीय मास्टर प्रशिक्षकांसाठी एक प्रशिक्षण कार्यक्रम होणार आहे. त्यासाठी महाराष्ट्रातून राजेश सुखदेव डोंगरे यांची निवड झाली आहे. ग्रामीण विकासाच्या क्षेत्रातील वीस वर्षांचा अनुभव आणि २०१४ पासून गडचिरोली व चंद्रपूर जिल्ह्यांत पेसा कायद्याबद्दल केलेली जनजागृती व प्रशिक्षणाचे काम लक्षात घेऊन त्यांना ही संधी मिळाली आहे.

या निवडीमुळे ग्रामीण विकास क्षेत्रातील कार्यकर्ते आणि पेसा कायद्याच्या अंमलबजावणीसाठी काम करणाऱ्या मंडळींमध्ये आनंदाचे वातावरण आहे. त्यांच्या कामाची दखल घेतली गेली, असे मानले जात आहे. सहकारी, प्रवीण प्रशिक्षक, प्रशासकीय अधिकारी आणि ओळखीचे लोक त्यांचे अभिनंदन करत आहेत.

भारत सरकारच्या पंचायत राज मंत्रालयाच्या पेसा व पंचायत राज विभागाच्या सूचनेनुसार आर्थिक वर्ष २०२६-२७ साठी हे राज्यस्तरीय मास्टर प्रशिक्षकांचे प्रशिक्षण आयोजित केले जात आहे. आंध्र प्रदेशातील विजयवाडा येथील आंध्र प्रदेश राज्य ग्रामीण विकास व पंचायत राज संस्था (APSIRD&PR) ही या प्रशिक्षणाची प्रमुख संस्था आहे. २८ ते २९ ऑक्टोबर २०२६ या काळात होणाऱ्या प्रशिक्षणात पेसा कायद्यांतर्गत किरकोळ वनउत्पादनाशी संबंधित विविध बाबींवर मार्गदर्शन होईल.

प्रत्येक संबंधित राज्याने पाच पात्र आणि अनुभवी सहभागी निवडावेत, असे निर्देश देण्यात आले होते. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागाने प्रवीण प्रशिक्षकांच्या नामनिर्देशनाला मान्यता दिली आणि त्यानुसार डोंगरे यांची निवड झाली.

डोंगरे यांनी २०१४ पासून गडचिरोली आणि चंद्रपूर या आदिवासीबहुल जिल्ह्यांत पेसा कायद्याची माहिती लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचे काम केले आहे. ग्रामसभा, स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि गावातील नागरिक यांच्यापर्यंत कायदा पोहोचावा म्हणून त्यांनी प्रशिक्षणे घेतली. अनुसूचित क्षेत्रातील ग्रामसभांचे अधिकार, स्थानिक स्वराज्य संस्थांची भूमिका, पेसा कायद्याची अंमलबजावणी आणि आदिवासी समाजाचा विकास या विषयांवर जागृती करण्याचा त्यांचा प्रयत्न राहिला आहे.

डोंगरे हे परिवर्तन ग्रामीण विकास बहुउद्देशीय संस्था, गोजोली मक्ता, ता. गोंडपिपरी, जिल्हा चंद्रपूर या संस्थेचे संस्थापक अध्यक्ष आहेत. गेली वीस वर्षे ते ग्रामीण विकासाच्या विविध घटकांवर अभ्यासपूर्ण प्रशिक्षण देत आहेत. ग्रामीण भागातील सामाजिक, शैक्षणिक आणि विकासाचे प्रश्न अभ्यासून स्थानिक पातळीवर क्षमता वाढवण्यावर त्यांचा भर आहे. ग्रामीण विकासाच्या योजना, स्थानिक स्वराज्य संस्थांची कार्यपद्धती आणि गावपातळीवरील विकासात नागरिकांचा सहभाग वाढवणे, या विषयांवरही त्यांनी आपल्या अनुभवातून मार्गदर्शन केले आहे.

प्रशिक्षणाबरोबरच पत्रकारितेतूनही त्यांनी ग्रामीण भागातील प्रश्न मांडले आहेत. गावकऱ्यांच्या समस्या, विकासकामांतील अडचणी आणि नागरिकांचे प्रश्न प्रशासनापर्यंत पोहोचवण्यासाठी त्यांनी लेखणीचा वापर केला.

पेसा कायद्याची प्रभावी अंमलबजावणी करायला नुसती कायद्याची माहिती पुरेशी नसते. प्रत्यक्ष क्षेत्रातला अनुभव, स्थानिक परिस्थितीची जाण आणि प्रशिक्षण देण्याची क्षमता महत्त्वाची ठरते. विजयवाडा येथील या प्रशिक्षणातून किरकोळ वनउत्पादनाशी संबंधित बाबी, पेसा कायद्याची अंमलबजावणी आणि अनुसूचित क्षेत्रातील विकास प्रक्रिया याबद्दल अधिक माहिती व प्रशिक्षण मिळण्याची संधी उपलब्ध होणार आहे.