ओडिशात विद्यार्थ्यांना 'आळशी', 'हट्टी' म्हणण्यास मनाई; शाळांसाठी मानसिक आरोग्याची नवी एसओपी

अभ्यासाचा प्रचंड दबाव आणि धकाधकीचे आयुष्य यांचा मुलांच्या मानसिक आरोग्यावर वाईट परिणाम होत आहे. मूल सुस्त वाटले किंवा त्याला कमी गुण मिळाले, की अनेकदा त्याला 'आळशी' किंवा 'हट्टी' ठरवून विषय सोडून दिला जातो. पण त्यामागे मानसिक ताण किंवा नैराश्य (डिप्रेशन) असू शकते. हा मुद्दा लक्षात घेऊन ओडिशा सरकारने एक पाऊल उचलले आहे.

राज्य सरकारने अंगणवाडी केंद्रांपासून शाळा आणि विद्यापीठांपर्यंतच्या सर्व संस्थांसाठी सक्तीची मानक संचालन प्रक्रिया (SOP) जारी केली आहे. मुलांच्या आणि तरुणांच्या मानसिक आरोग्याचे रक्षण करणे आणि त्यांना सकारात्मक वातावरण मिळवून देणे हा तिचा उद्देश आहे. शाळेत मुलांचा अपमान करणाऱ्या किंवा त्यांना टोमणे मारणाऱ्या शिक्षकांवर आता कारवाई होऊ शकते.

'ऑपरेशनल गाइडलाइंस ऑन मेंटल हेल्थ अँड वेल-बीइंग ऑफ चिल्ड्रन्स, अडोलसेंट्स अँड यंग अडल्ट्स' या अहवालावर ही एसओपी आधारित आहे. शिक्षक आणि संस्थांच्या कर्मचाऱ्यांनी मुलांशी काळजीपूर्वक वागावे, असे निर्देश त्यात आहेत. कोणत्याही विद्यार्थ्याला सर्वांसमोर ओरडणे, हीन भावना निर्माण करणारे शब्द वापरणे किंवा अपमान करणे पूर्णपणे प्रतिबंधित आहे. मुलाचे विचित्र वागणे किंवा अभ्यासात मन न लागणे यामागे मानसिक ताण असू शकतो, हे वेळीच ओळखणे गरजेचे आहे.

नव्या एसओपीनुसार शिक्षक किंवा शाळेचा स्टाफ कोणत्याही विद्यार्थ्याला 'आळशी', 'हट्टी' किंवा इतर अपमानास्पद शब्दांनी हाक मारू शकणार नाही. मुले वेळेवर गृहपाठ करत नाहीत किंवा वर्गात लक्ष देत नाहीत, तेव्हा त्यांना अनेकदा सर्वांसमोर सुनावले जाते. असा अपमान झाल्याने मुलांच्या मनात हीन भावना येते आणि ते नैराश्यात जाऊ शकतात, असे सरकारचे मत आहे. त्याऐवजी शिक्षकांना सकारात्मक आणि धीर देणारी भाषा वापरावी लागेल.

मुलांचा ताण वेळेत ओळखण्यासाठी एसओपीत एक खास नियम आहे. विद्यार्थी सलग २ आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ खूप उदास राहत असेल, भीती वाटते असे सांगत असेल, विनाकारण चिडचिड करत असेल किंवा त्याचे वर्तन हिंसक झाले असेल, तर ते सामान्य मानले जाणार नाही. अशा प्रकरणाची शाळा प्रशासन तातडीने गंभीर दखल घेईल, त्या विद्यार्थ्याची ओळख पटवेल, त्याला आवश्यक काऊन्सलिंग देईल आणि गरज पडली तर मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांकडे पाठवेल.

विद्यार्थ्यांच्या मानसिक स्थितीचे अचूक मूल्यमापन करण्यासाठी त्यांची ग्रीन, यलो आणि रेड अशा ३ श्रेणींत विभागणी केली जाईल. या कलर-कोडिंगमधून कोणत्या मुलाला सामान्य देखरेख पुरेशी आहे आणि कोणाला तातडीने वैद्यकीय किंवा मानसिक मदत हवी आहे, हे ठरेल. परीक्षेच्या दबावाला तोंड देण्यासाठी चांगल्या दिनचर्येचा सल्लाही दिला आहे. दर २५ मिनिटांच्या अभ्यासानंतर ५ मिनिटांचा ब्रेक घेणे, दीर्घ श्वासाचा सराव करणे आणि पुरेशी झोप घेणे, अशी शिफारस करण्यात आली आहे.

फक्त शाळाच नव्हे, तर कॉलेज आणि विद्यापीठांसाठीही मार्गदर्शक तत्त्वे ठरवण्यात आली आहेत. कॅम्पसमध्ये अनेक विद्यार्थी रॅगिंग, भेदभाव, नशाखोरी, घरापासून दूर राहिल्याचे एकटेपण आणि नातेसंबंधांतील अपयश अशा गंभीर आव्हानांना तोंड देत असतात. त्यावर उपाय म्हणून प्रत्येक कॉलेज आणि विद्यापीठात 'मानसिक स्वास्थ्य आणि कल्याण केंद्र' सुरू करण्याची शिफारस करण्यात आली आहे.

या पावलांमुळे शैक्षणिक संस्थांमधील वातावरण ताणतणावमुक्त होईल आणि तरुणांना मानसिकदृष्ट्या मजबूत आणि सुरक्षित वाटेल, असा सरकारला विश्वास आहे.