विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्यांत महाराष्ट्र देशात सर्वात पुढे; 2024 मध्ये 1,909 मृत्यू

देशात विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्यांचे सर्वाधिक प्रमाण महाराष्ट्रात असल्याचे राष्ट्रीय गुन्हे नोंद विभागाच्या (NCRB) ताज्या आकडेवारीतून समोर आले आहे. गेल्या दहा वर्षांत विद्यार्थ्यांच्या मृत्यूंची संख्या चिंताजनक पद्धतीने वाढल्याचेही या आकडेवारीत दिसते.

NCRB च्या "Accidental Deaths & Suicides in India 2024" या अहवालानुसार 2024 मध्ये देशभरात 14,488 विद्यार्थ्यांनी आत्महत्या केली. 2014 ते 2024 या काळातील ही सर्वाधिक संख्या आहे. 2014 मध्ये नोंदलेल्या 8,068 प्रकरणांच्या तुलनेत ही वाढ 79.6 टक्के आहे.

2024 मध्ये राष्ट्रीय एकूण संख्येतला सर्वात मोठा वाटा महाराष्ट्राचा होता. राज्यात 1,909 विद्यार्थ्यांनी आत्महत्या केली, म्हणजे देशातील अशा सर्व मृत्यूंपैकी 13.2 टक्के. उत्तर प्रदेश 1,585 प्रकरणांसह दुसऱ्या, मध्य प्रदेश 1,447 सह तिसऱ्या आणि तमिळनाडू 1,287 सह चौथ्या क्रमांकावर आहे. या चार राज्यांचा मिळून वाटा 2024 मध्ये देशभरात नोंदल्या गेलेल्या विद्यार्थी आत्महत्यांपैकी जवळपास 43 टक्के होता.

दीर्घकाळाचे चित्रही तितकेच काळजी वाढवणारे आहे. NCRB च्या आकडेवारीनुसार 2014 ते 2024 या अकरा वर्षांत देशात एकूण 1,23,918 विद्यार्थी आत्महत्या नोंदल्या गेल्या. NCRB आकडेवारीच्या विश्लेषणानुसार त्यापैकी सुमारे 17,000 प्रकरणे एकट्या महाराष्ट्रातील आहेत.

हा प्रश्न फक्त कॉलेज आणि विद्यापीठांपुरता मर्यादित नाही, असेही आकडे सांगतात. 2024 मध्ये 18 वर्षांखालील व्यक्तींमध्ये 10,000 हून जास्त आत्महत्यांची नोंद झाली. त्यामुळे शाळेत जाणारी मुलेही मोठ्या विद्यार्थ्यांइतकीच असुरक्षित असल्याचे अधोरेखित होते.

कुटुंबातील अडचणी हे मोठे कारण

विद्यार्थी आत्महत्यांची चर्चा निघाली की अभ्यासाचा ताण आणि परीक्षेतले अपयश यावरच जास्त बोलले जाते. पण NCRB ची आकडेवारी सांगते की कारणे त्याहून बरीच व्यापक आहेत.

2024 मध्ये देशात नोंदलेले सर्वात मोठे कारण कौटुंबिक समस्या हेच होते. परीक्षेतील अपयश 2,032 विद्यार्थ्यांच्या मृत्यूंमागे नोंदले गेले. ते महत्त्वाचे कारण आहे, पण एकमेव नाही. आजारपण, व्यसन, प्रेमसंबंधांशी निगडित अडचणी, करिअर आणि व्यावसायिक समस्या आणि आर्थिक अडचणी ही इतर नोंदलेली कारणे आहेत.

या दशकात विद्यार्थी आत्महत्यांमध्ये सर्वात मोठी वाढ 2019 ते 2020 या काळात झाली, जेव्हा संख्या 21.2 टक्क्यांनी वाढली. 2014 ते 2024 या मालिकेत फक्त 2022 मध्ये घट नोंदली गेली, तेव्हा आकडा आधीच्या वर्षापेक्षा थोडा खाली आला.

महाराष्ट्रावर अधिक ताण

पुणे आणि मुंबईसारखी अनेक मोठी शैक्षणिक आणि स्पर्धा परीक्षा केंद्रे राज्यात आहेत, म्हणून महाराष्ट्राचे स्थान विशेष महत्त्वाचे ठरते. NCRB आकडेवारीचा अभ्यास करणाऱ्या एका शोधनिबंधातही महाराष्ट्रात विद्यार्थी आत्महत्यांचे प्रमाण सातत्याने जास्त असल्याचे नमूद केले आहे. परीक्षेशी संबंधित मृत्यूंकडे अधिक बारकाईने बघण्याची गरज आहे, असेही त्यात म्हटले आहे. त्याच वेळी NCRB आकडेवारीला काही मर्यादा आहेत, असा इशाराही दिला आहे.

अभ्यासातली स्पर्धा, कुटुंबाच्या अपेक्षा आणि शिक्षण व करिअरबद्दलची अनिश्चितता यांना तोंड देणाऱ्या विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याकडे यामुळे पुन्हा लक्ष वेधले गेले आहे. अधिकृत आकडेवारीत नोंदलेली कारणे अनेक प्रकारची असल्याने प्रतिबंधाचे प्रयत्न फक्त परीक्षेच्या तणावावर केंद्रित ठेवून चालणार नाही, असे तज्ज्ञ आणि धोरणकर्ते वाढत्या प्रमाणात सांगत आहेत.

प्रतिबंधासाठी सरकारी पावले

आत्महत्या रोखण्यासाठी केंद्राने बहुआयामी पद्धत स्वीकारली आहे. त्यात विद्यार्थी, शिक्षक आणि कुटुंबांसाठी मानसिक आधाराचा समावेश आहे. 2022 मध्ये सुरू झालेल्या राष्ट्रीय आत्महत्या प्रतिबंध धोरणाचे (National Suicide Prevention Strategy) उद्दिष्ट 2030 पर्यंत देशातील आत्महत्या मृत्युदर 10 टक्क्यांनी कमी करण्याचे आहे.

शिक्षण मंत्रालयाने कोचिंग सेंटरांच्या नियमनासाठी मार्गदर्शक सूचना जारी केल्या आहेत. विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक आणि मानसिक आधार देण्यासाठी काही उपक्रमही सुरू केले आहेत.

तरीही ताज्या आकडेवारीतून आव्हानाची व्याप्ती स्पष्ट होते, विशेषतः महाराष्ट्रासाठी, कारण देशात नोंदल्या गेलेल्या विद्यार्थी आत्महत्यांची सर्वाधिक संख्या अजूनही याच राज्यात आहे.