नवरात्रीत घटातील जवारे: हिरव्या रोपांचा अर्थ आणि दहाव्या दिवशीचे विसर्जन

शारदीय नवरात्री सुरू झाली की घराघरात घट बसवला जातो. घटस्थापनेला मोठे महत्त्व आहे. पहिल्याच दिवशी घट बसवून देवीची पूजा केली जाते. त्या वेळी मातीच्या टोपल्यात गहू, जव यांसारखे धान्य पेरले जाते.

काही दिवसांनी त्या धान्याला छोटे छोटे हिरवे कोंब फुटतात. त्यांनाच जवारे म्हणतात. हे नुसते रोप नाही, तर परंपरेत याला मोठा अर्थ आहे. हिरवे रोप समृद्धीचे, नव्या जीवनाचे आणि चांगल्या बदलाचे लक्षण मानले जाते.

नवरात्रीच्या पहिल्या दिवशी घट बसवताना मातीच्या भांड्यात गहू पेरतात. कोणी जव पेरतो, तर कोणी गावाकडच्या पद्धतीनुसार दुसरे धान्य पेरतो. रोज त्यावर थोडे पाणी शिंपडले जाते. 3-4 दिवसांतच हिरवी रोपे फुटायला लागतात. नऊ दिवसांत या रोपांची वाढ पाहणे हा एक विधीच आहे. ही हिरवळ पाहून मन प्रसन्न होते आणि हे नव्या जीवनाचे व निसर्गाच्या ताकदीचे प्रतीक मानले जाते.

धान्याला अन्न मानले जाते आणि धान्य म्हणजे लक्ष्मी. म्हणून घटात पेरलेल्या धान्याला कोंब फुटणे म्हणजे देवीच्या कृपेने घरात सुख-समृद्धी येणार, असे मानले जाते. नवरात्रीत शक्तीचे रूप असलेल्या दुर्गा मातेची पूजा केली जाते आणि ही रोपेही शक्ती व निर्मितीचेच प्रतीक आहेत. एक छोटे बी जमिनीतून वर येऊन रोप बनते, म्हणजे संपलेल्या गोष्टीतून पुन्हा नवी सुरुवात होते. संकटानंतरही माणसाने पुन्हा उभे राहावे, आशा सोडू नये, असा संदेश यातून मिळतो.

ही परंपरा शेतीशी जोडलेली आहे. पूर्वीपासून पीक चांगले आले की घरात धान्य भरपूर, म्हणजे समृद्धी आली, असे समजले जायचे. त्यामुळेच घटातले धान्य चांगले वाढले तर चांगले पीक येणार आणि घरात भरभराट होणार, असा समज आहे. रोप वाढण्यासाठी पाणी, हवा, ऊन सगळे बरोबर लागते. निसर्गाची साथ असेल तरच बीज अंकुरते. त्यामुळे हा विधी फक्त धर्माशी नाही, तर निसर्गाच्या चक्राशीही जोडलेला आहे.

नवरात्रीत लोक रोज त्या रोपांकडे पाहतात. रोपे हिरवीगार आणि उंच वाढली तर ते शुभ मानले जाते. पण प्रत्यक्षात रोपांची वाढ बियाणे चांगले होते की नाही, माती कशी आहे, पाणी किती घातले आणि ऊन मिळते का, यावर अवलंबून असते. रोप उंच वाढले म्हणजे पैसा येणार किंवा कमी वाढले म्हणजे वाईट होणार, असे कोणतेही वैज्ञानिक कारण नाही. म्हणून याकडे श्रद्धा आणि सकारात्मकतेचे प्रतीक म्हणून पाहावे.

नऊ दिवस झाल्यावर दहाव्या दिवशी घटाचे विसर्जन केले जाते. तेव्हा प्रत्येक घरात पद्धत वेगळी असते. काही जण ही रोपे देवीला वाहतात. काही जण ती टोपीवर किंवा डोक्यावर ठेवतात आणि प्रसाद म्हणून घेतात. काही ठिकाणी ती रोपे शेतात नेऊन मातीत मिसळतात. गावागावात ही पद्धत वेगळी असते.

एकंदरीत घटातील जवारे ही फक्त पूजा नाही. यातून देवीची शक्ती, भक्ती आणि निसर्गाचा संदेश मिळतो. देवीची पूजा केल्याने मनाला बळ मिळते आणि या हिरव्या रोपांकडे पाहून नवीन सुरुवातीची प्रेरणा मिळते. म्हणूनच या परंपरेकडे फक्त विधी म्हणून नाही, तर निसर्गाशी असलेल्या नात्याचे प्रतीक म्हणून पाहिले पाहिजे.