देवीच्या कुंकुमार्चनाचा विधी काय आहे, तो कधी आणि कोणी करावा

हिंदू धर्मात देवीच्या उपासनेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. आदिशक्तीची आराधना करताना विविध पूजा, अभिषेक, मंत्रजप, स्तोत्रपठण आणि धार्मिक विधी केले जातात. त्यातील एक महत्त्वाचा विधी म्हणजे कुंकुमार्चन. विशेषतः नवरात्रोत्सवात दुर्गादेवी, महालक्ष्मी, तुळजाभवानी आणि ललितादेवी यांच्या मंदिरांमध्ये तसेच अनेक घरांमध्ये कुंकुमार्चन केले जाते. नवरात्रोत्सव, ललिता पंचमी, शुक्रवार आणि पौर्णिमा या दिवशी अनेक ठिकाणी हा विधी होतो.

देवीचे नामस्मरण किंवा मंत्रोच्चार करत देवीची मूर्ती, प्रतिमा अथवा श्रीयंत्र यावर कुंकू वाहण्याला कुंकुमार्चन म्हणतात. यात देवीची नामावली, अष्टोत्तरशतनामावली, सहस्रनामावली, ललितासहस्रनाम किंवा परंपरेनुसार ठरवलेला देवीमंत्र म्हटला जातो. प्रत्येक नाम उच्चारताना देवीला कुंकू अर्पण केले जाते. काही परंपरांमध्ये देवीच्या चरणांपासून मस्तकापर्यंत कुंकू वाहतात, तर काही ठिकाणी फक्त चरणांवर वाहण्याची पद्धत आहे. काही उपासना पद्धतींमध्ये श्रीयंत्रावरही कुंकुमार्चन केले जाते. मंत्रजप आणि कुंकू अर्पण या दोन्हींना महत्त्व असते. नामस्मरण करत मन एकाग्र करणे आणि देवीप्रती श्रद्धा व्यक्त करणे हा या विधीचा मुख्य भाव आहे.

कुंकू हे सौभाग्य, मांगल्य आणि शक्तीचे प्रतीक मानले जाते. भारतीय धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेत ते मंगलचिन्ह आहे आणि विवाहित स्त्रियांच्या सौभाग्याशी त्याचा संबंध जोडला जातो. देवपूजा, धार्मिक समारंभ आणि शुभकार्यांतही कुंकवाचा वापर होतो. देवी आदिशक्तीचे स्वरूप असल्याने तिच्या पूजेत लाल रंगाला विशेष महत्त्व दिले जाते. लाल रंग शक्ती, चैतन्य, सामर्थ्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानला जातो. देवीची कृपा लाभावी, कुटुंबात सुख-शांती नांदावी आणि जीवनातील अडचणींना तोंड देण्याचे बळ मिळावे, या श्रद्धेने भाविक कुंकुमार्चन करतात.

कुंकुमार्चनासाठी नवरात्र हा विशेष महत्त्वाचा काळ मानला जातो. शारदीय नवरात्रोत्सव आणि चैत्र नवरात्रात उपासनेचा भाग म्हणून हा विधी होतो. ललिता पंचमी, अष्टमी, नवमी, शुक्रवार आणि पौर्णिमा याशिवाय कुलाचार, घराण्याची परंपरा आणि उपास्यदेवता यांनुसार इतर दिवशीही तो करता येतो.

कुंकुमार्चनासाठी विवाहित असणे ही सर्वसाधारणपणे अनिवार्य अट नाही. देवीची उपासना करू इच्छिणाऱ्या स्त्री किंवा पुरुषाला घरातील परंपरा आणि पूजापद्धतीनुसार हा विधी करता येतो. अनेक कुटुंबांत विवाहित स्त्रिया कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी, सौभाग्य आणि मंगलतेसाठी कुंकुमार्चन करतात. नवरात्रात किंवा शुक्रवारी पूजा करून कुंकू वाहण्याची प्रथा अनेक ठिकाणी आहे. अविवाहित मुली आणि कुमारिकांनाही घरातील धार्मिक परंपरेनुसार पूजा आणि कुंकुमार्चन करता येते. देवी सर्वांची माता मानली जाते, त्यामुळे हा विधी फक्त विवाहित स्त्रियांसाठी आहे असे सर्वसाधारणपणे म्हणता येत नाही.

विधवा स्त्रियांनी कुंकुमार्चन करू नये, असा सार्वत्रिक हिंदू धार्मिक नियम आहे, असे ठामपणे सांगता येत नाही. वेगवेगळ्या समाजांत, संप्रदायांत आणि कुटुंबांच्या परंपरांमध्ये याबाबत वेगवेगळ्या प्रथा आढळू शकतात. पुरुषांनाही देवीची उपासना करता येते. काही परंपरांमध्ये पुरुष नामस्मरण करत कुंकू वाहतात किंवा श्रीयंत्रावर कुंकुमार्चन करतात. मात्र काही विशिष्ट विधी, संप्रदाय किंवा मंदिरांमध्ये ठरावीक नियम असू शकतात, अशा वेळी त्या परंपरेचे मार्गदर्शन घ्यावे.

कुंकुमार्चन करताना स्वच्छता, श्रद्धा आणि एकाग्रता यांना महत्त्व दिले जाते. घरच्या घरी हा विधी साध्या पद्धतीने करता येतो. मंत्र उपास्यदेवता आणि घरातील पूजापद्धतीनुसार निवडला जाऊ शकतो. देवीच्या सर्वसाधारण उपासनेसाठी "ॐ दुं दुर्गायै नमः" हा मंत्र म्हटला जातो. तसेच अष्टोत्तरशतनामावली, ललितासहस्रनाम किंवा कुलदेवतेची नामावली म्हणत कुंकू अर्पण करता येते. विशिष्ट मंत्रदीक्षा घेतलेली असल्यास गुरूंनी सांगितलेल्या मंत्रानुसार उपासना करावी. प्रत्येकाने एकच विशिष्ट मंत्र म्हणावा, असा सार्वत्रिक नियम नाही.