१७ वर्षांच्या तन्मयवर वाडिया रुग्णालयात पहिलं यशस्वी हृदय प्रत्यारोपण, नवं आयुष्य मिळालं

मुंबईतील बाई जेरबाई वाडिया हॉस्पिटल फॉर चिल्ड्रनमध्ये १७ वर्षांच्या तन्मय शिंदे याच्यावर हृदय प्रत्यारोपणाची शस्त्रक्रिया यशस्वी झाली. गंभीर हृदयविकारामुळे त्याच्या हृदयाची कार्यक्षमता खूपच कमी झाली होती, म्हणून त्याला प्रत्यारोपणाची तातडीची गरज होती. बाल हृदयरोग तज्ज्ञ डॉ. बिस्वा पांडा यांच्या नेतृत्वाखाली त्याच्यावर उपचार झाले.

तन्मय नवी मुंबईतील घणसोलीत राहतो. १ डिसेंबर रोजी वाशीतल्या एका रुग्णालयात त्याला डायलेटेड कार्डिओमायोपॅथी या आजाराचं निदान झालं. पाच दिवसांच्या उपचारांनंतर त्याला घरी सोडलं, पण आठवडाभरातच धाप लागणं, छातीत दुखणं आणि थकवा जाणवणं सुरू झालं. प्रकृती खालावल्यामुळे त्याला पुन्हा रुग्णालयात न्यावं लागलं आणि १५ डिसेंबर रोजी गंभीर अवस्थेत वाडियात दाखल केलं. तिथे डॉ. पांडा यांच्या देखरेखीखाली पुढची तपासणी आणि विशेष उपचार सुरू झाले.

डॉ. पांडा यांनी सांगितलं की, या आजारात हृदयाचे स्नायू कमकुवत होतात. त्यामुळे शरीराच्या गरजेनुसार रक्त पंप करण्याची हृदयाची क्षमता कमी होते आणि हृदय निकामी होण्याचा धोका हळूहळू वाढतो. ही क्षमता दाखवणारं इजेक्शन फ्रॅक्शन (EF) साधारणपणे ५५ ते ६५ टक्के असतं. तन्मयचं ते सुरुवातीला २५ ते ३० टक्क्यांपर्यंत घसरलं होतं. प्रकृती आणखी बिघडल्यावर ते १० ते १५ टक्क्यांवर आलं. अतिदक्षता विभागातले उपचार आणि औषधांमुळे ते तात्पुरतं २० ते २५ टक्क्यांपर्यंत सुधारलं. त्याला २८ जानेवारी रोजी घरी सोडलं, तरी प्रकृती नाजूकच होती आणि पुढच्या उपचारांसाठी त्याला वारंवार रुग्णालयात दाखल करावं लागत होतं.

सुमारे सहा महिन्यांपूर्वी डॉक्टरांच्या पथकानं तन्मयच्या कुटुंबीयांना त्याच्या प्रकृतीची माहिती देऊन प्रत्यारोपणाची गरज समजावली. त्यानंतर झोनल ट्रान्सप्लांट को-ऑर्डिनेशन सेंटर (ZTCC) मार्फत त्याचं नाव प्रतीक्षा यादीत नोंदवलं गेलं. प्रत्यारोपणासाठी दाता आणि रुग्णाचा रक्तगट जुळावा लागतो, तसंच वय, वजन आणि शरीराचा आकारही पाहिला जातो. लहान मुलं आणि किशोरवयीन रुग्णांसाठी योग्य आकाराचं हृदय मिळवणं हे मोठं आव्हान असतं.

६ ऑक्टोबर रोजी मुलुंडच्या फोर्टिस रुग्णालयात योग्य दाता उपलब्ध असल्याचं डॉक्टरांच्या टीमला कळलं. ब्रेन डेड झालेल्या २२ वर्षांच्या तरुणाच्या कुटुंबीयांनी अवयवदानाचा निर्णय घेतला होता. आवश्यक वैद्यकीय तपासण्या आणि ZTCC च्या नियमांनुसार प्रक्रिया पूर्ण झाल्यावर ते हृदय तन्मयसाठी देण्यात आलं.

डॉ. पांडा यांच्या म्हणण्यानुसार, या शस्त्रक्रियेत वेळेचं नियोजन अत्यंत महत्त्वाचं असतं. दात्याचं हृदय काढल्यानंतर ते नीट जतन करून कमीत कमी वेळेत पोहोचवावं लागतं. ग्रीन कॉरिडॉरमुळे फोर्टिस रुग्णालय ते वाडिया रुग्णालय हे २३.९ किलोमीटरचं अंतर अवघ्या २५ मिनिटांत पार झालं. दात्याचं हृदय काढण्याचं काम सुरू असतानाच वाडियातल्या टीमनं तन्मयला शस्त्रक्रियेसाठी तयार केलं. दोन्ही टीमच्या समन्वयामुळे हृदय पोहोचताच शस्त्रक्रिया सुरू करता आली.

शस्त्रक्रियेत हृदयाला जोडल्या जाणाऱ्या मुख्य रक्तवाहिन्या आणि शिरा काळजीपूर्वक जोडल्या गेल्या, आणि प्रत्यारोपित हृदयानं नियमितपणे काम सुरू केलं. दात्याचं हृदय थांबल्यापासून तन्मयच्या शरीरात ते पुन्हा धडधडू लागेपर्यंत सुमारे तीन तास गेले. वेळीच उपचार मिळाले नसते तर इतर अवयव निकामी होण्याचा धोका होता.

शस्त्रक्रियेनंतर तन्मयला सात दिवस अतिदक्षता विभागात बारकाईनं देखरेखीखाली ठेवलं. प्रकृती सुधारल्यावर औषधांमध्ये आवश्यक बदल केले. त्यानं हळूहळू जेवण, चालणं आणि रोजच्या हालचाली सुरू केल्या. कार्डियाक रिहॅबिलेशन आणि फिजिओथेरपीही सुरू आहे. सध्या तो जनरल वॉर्डमध्ये आहे, पण अजून घरी सोडलेलं नाही. प्रत्यारोपित हृदय शरीर स्वीकारतंय का, हे पाहण्यासाठी बायोप्सी होणार असून त्यानुसार औषधं बदलली जातील. अवयव नाकारला जाण्याचा धोका कमी ठेवण्यासाठी त्याला आयुष्यभर रोगप्रतिकारशक्ती नियंत्रित करणारी औषधं घ्यावी लागतील, नियमित तपासण्या कराव्या लागतील आणि संसर्गापासून जपावं लागेल. वैद्यकीय गरजेनुसार काही काळ त्याला इतरांपासून वेगळं ठेवावं लागू शकतं.

तन्मयचे वडील अशोक शिंदे बस चालक आहेत आणि आई सुजाता गृहिणी आहेत. कुटुंबाची परिस्थिती बिकट असल्यानं खर्च उभा करणं अवघड होतं, पण निधी जमवून प्रत्यारोपणाच्या खर्चाची सोय झाली. पालकांनी सांगितलं की, तन्मय नवी मुंबईतल्या कॉलेजात बारावीत शिकत होता, पण आजाराच्या निदानानंतर कॉलेजला जाणंही कठीण झालं आणि तो परीक्षा देऊ शकला नाही. दात्याच्या कुटुंबाचे, तसंच डॉ. पांडा आणि वाडियाच्या संपूर्ण टीमचे त्यांनी आभार मानले. पुढच्या वर्षी तन्मय बारावीची परीक्षा देऊन शिक्षण पुन्हा सुरू करेल, अशी त्यांना आशा आहे.

डॉ. पांडा म्हणाले की, प्रौढांमध्ये हृदय प्रत्यारोपण प्रस्थापित झालं असलं तरी मुलांमध्ये ते कमी होतं, कारण योग्य दात्याच्या हृदयाची कमतरता असते. वाडियाच्या हृदय निकामी झालेल्या बालरुग्णांसाठीच्या विशेष केंद्रात सध्या सुमारे ३०० मुलांवर उपचार आणि नियमित तपासणी सुरू आहे. वाडिया बालरुग्णालयाच्या मुख्य कार्यकारी अधिकारी डॉ. मिनी बोधनवाला म्हणाल्या की, हे रुग्णालयासाठी महत्त्वाचं यश आहे. यकृत आणि मूत्रपिंड प्रत्यारोपणानंतर आता हृदय प्रत्यारोपणाचाही समावेश झाला आहे, आणि यामुळे अवयवदानाबाबत जनजागृती वाढेल, अशी त्यांना आशा आहे.