मुंबईतील शाळकरी मुलांची मोफत नेत्रतपासणी; फळा न दिसल्याने मागे पडणाऱ्यांसाठी 'बाल दृष्टी'

फळ्यावरचे अक्षर नीट दिसत नसल्यामुळे अभ्यासात मागे पडणाऱ्या मुलांना योग्य नेत्रउपचार मिळावेत, यासाठी बृहन्मुंबई महानगरपालिका आणि व्हिजन फाउंडेशन ऑफ इंडिया यांनी मिळून 'बाल दृष्टी' हा उपक्रम सुरू केला आहे. या प्रकारचा हा पहिलाच उपक्रम असल्याचे सांगितले जाते. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी यासाठी पुढाकार घेतला आहे.

तीन वर्षांत महापालिकेच्या १२०० शाळांमधील तीन लाख विद्यार्थ्यांची डोळ्यांची तपासणी करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. हा उपक्रम अपवर्तनदोषाचे निदान आणि उपचार यावर लक्ष केंद्रित करतो आणि आयुष्मान भारत अंतर्गत शालेय आरोग्य व कल्याण कार्यक्रमाशी जोडलेला आहे.

अनेकदा मुलांना स्पष्ट दिसत नाही हे सांगताच येत नाही. ती फळ्याजवळ जाऊन बसतात, वाचन टाळतात किंवा फळ्यावरचा मजकूर हळूहळू उतरवतात. पण या लक्षणांकडे बघून मूल निष्काळजी आहे किंवा अभ्यासाकडे दुर्लक्ष करते, असा समज होतो. ही स्थिती वेळेवर ओळखून मुलांना उपचारांपर्यंत पोहोचवण्यावर या उपक्रमाचा भर आहे.

देशात अंदाजे ९३ लाख मुलांना दृष्टीदोष असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. 'इंडियन जर्नल ऑफ ऑप्थॅल्मॉलॉजी'मधील २०२२ च्या अभ्यासानुसार बालअंधत्वामुळे भारताच्या सकल राष्ट्रीय उत्पन्नाचे सुमारे १ हजार ३०० कोटी रुपयांचे अप्रत्यक्ष नुकसान होते. अपवर्तनदोष आणि ॲम्ब्लायोपिया ही बालअंधत्वाची प्रमुख कारणे आहेत. ७५ टक्क्यांहून अधिक दृष्टीदोष टाळता येतात किंवा उपचारांनी सुधारता येतात.

फेब्रुवारी ते सप्टेंबर २०२६ या काळात २२७ महापालिका शाळांमधील ४० हजार २७० विद्यार्थ्यांची तपासणी झाली. या शाळांमध्ये नोंद असलेल्या ५९ हजार १५० विद्यार्थ्यांपैकी ६८ टक्के मुलांपर्यंत तपासणी पोहोचली. तपासलेल्यांमध्ये २० हजार ३९० मुले आणि १९ हजार ८८० मुली आहेत, म्हणजे दोन्ही गटांचा सहभाग जवळपास सारखा आहे.

तपासणीत काही गंभीर दोषही समोर आले. एका विद्यार्थ्याच्या एका डोळ्यात उणे ११.५० एसपीएच इतका निकटदृष्टीदोष आढळला, तर काहींच्या नोंदी उणे १६ एसपीएचपर्यंत गेल्या आहेत. शून्य ही सामान्य दृष्टी मानली जाते आणि उणे ६ पासून उच्च निकटदृष्टीदोष सुरू होतो. या पातळीवर काही सेंटीमीटरपलीकडचे दृश्यही धूसर दिसू शकते. एका विद्यार्थ्याला मोतीबिंदू असल्याचे निदान झाले. घरी किंवा वर्गात लक्षात न आलेले इतर नेत्रविकारही तपासणीमुळे उघड झाले.

आतापर्यंत ३६१ विद्यार्थ्यांना चष्मे देण्यात आले आहेत. संशयित नेत्रविकार आढळलेल्या मुलांना ताडदेव रोडवरील व्हिजन फाउंडेशन ऑफ इंडियाच्या कम्युनिटी आय क्लिनिकमध्ये सविस्तर तपासणीसाठी पाठवले जाते. तिथे चष्मा, तज्ज्ञ उपचार किंवा शस्त्रक्रिया लागणार का, हे ठरते. उपचार पूर्ण होईपर्यंत घरभेटी आणि शाळाभेटींतून पालकांशी संपर्क ठेवून पाठपुरावा केला जात आहे. आतापर्यंत चार विद्यार्थ्यांवर तिरळेपणाची शस्त्रक्रिया झाली आहे.

३१ विद्यार्थ्यांना रंगदृष्टीदोष असल्याचे आढळले. हा दोष दुरुस्त करता येत नाही, पण वेळेवर समजला तर पालक आणि शिक्षकांना शिकवण्याच्या पद्धतीत आवश्यक बदल करता येतात. पुढचे शिक्षण आणि करिअरची निवड याबाबत योग्य मार्गदर्शन करायलाही ही माहिती उपयोगी ठरते.

मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी तपासणी, संदर्भसेवा आणि घरभेटींतून पाठपुरावा करणाऱ्या बृहन्मुंबई महानगरपालिका आणि व्हिजन फाउंडेशन ऑफ इंडियाच्या पथकांच्या कामाची दखल घेतली आहे. फळा दिसत नसलेल्या मुलांची अडचण निष्काळजीपणा म्हणून धरली जाण्यापूर्वीच त्यांना आवश्यक नेत्रसेवेशी जोडण्यासाठी हा उपक्रम महत्त्वाचा ठरत आहे.