बनावट KYC अपडेटच्या मेसेजपासून सावध राहा, खाते रिकामे होऊ शकते; फसवणुकीचे पाच प्रकार

भारतात डिजिटल आर्थिक व्यवहार मोठ्या प्रमाणात वाढले आहेत आणि त्यासोबत सायबर गुन्ह्यांचा धोकाही वाढला आहे. देशात डिजिटल फसवणुकीच्या प्रमाणात 7.1% वाढ नोंदवली गेली असून हे प्रमाण जागतिक सरासरीच्या जवळपास दुप्पट आहे. नोंदवलेल्या एकूण सायबर गुन्ह्यांपैकी 60% पेक्षा जास्त तक्रारी आर्थिक फसवणुकीच्या आहेत. ओळख चोरी आणि बनावट "re-KYC" अलर्ट हे सर्वात मोठे धोके म्हणून पुढे येत आहेत.

KYC म्हणजे "नो युवर कस्टमर". या पडताळणीत बँका आणि फिनटेक प्लॅटफॉर्म्स PAN कार्ड किंवा सरकारी ओळखपत्रांसारख्या अधिकृत कागदपत्रांच्या आधारे ग्राहकाची ओळख पक्की करतात. डिजिटल KYC मध्ये लगेच खाते सुरू करण्यासाठी थेट फोटो आणि व्हिडिओ कॉलमधून कागदपत्रे तपासली जातात.

KYC पूर्ण झाले की खात्यावर पूर्ण नियंत्रण मिळते. म्हणूनच फसवणूक करणारे या प्रक्रियेचा गैरफायदा घेण्यासाठी मुख्यतः दोन मार्ग वापरतात. पहिला म्हणजे ओळख चोरी. यात स्कॅमर्स गोपनीय माहिती चोरतात किंवा फसव्या पद्धतीने KYC पूर्ण करण्यासाठी बनावट ओळख तयार करतात. त्यातून तुमच्या नावावर नवी खाती उघडली जातात, लोन घेतले जाते किंवा क्रेडिट कार्ड काढले जाते. दुसरा मार्ग म्हणजे अकाउंट सस्पेंशन स्कॅम. KYC तातडीने अपडेट केले नाही तर खाते किंवा डिजिटल वॉलेट काही तासांत कायमचे बंद होईल, असा दावा करणारे SMS पाठवून लोकांमध्ये भीती निर्माण केली जाते.

फसवणुकीचे पाच सामान्य प्रकार आहेत. एक, KYC पूर्ण करण्यासाठी पैशांचे आमिष: लोकांना त्यांच्या खात्यांवर पूर्ण KYC करण्यासाठी आगाऊ रक्कम दिली जाते आणि नंतर बेकायदेशीर व्यवहारांसाठी त्या खात्यांचे नियंत्रण फसवणूक करणारे स्वतःकडे घेतात. दोन, बनावट Re-KYC लिंकद्वारे फिशिंग: ओळख पडताळणीचे तातडीचे मेसेज पाठवून KYC अपडेटच्या बहाण्याने गोपनीय कागदपत्रे आणि OTP भरायला लावला जातो आणि त्यातून खाती हायजॅक केली जातात.

तीन, फेक लोन प्रोसेस आणि बनावट ऑनबोर्डिंग: कर्ज मंजूर करण्याचे आमिष दाखवून फसवणूक करणाऱ्यांच्या ताब्यातील खात्यांवर व्हिडिओ-KYC करायला लावले जाते. त्यामुळे सर्व जबाबदारी त्या व्यक्तीवर येते, पण खात्याचे नियंत्रण स्कॅमरकडेच राहते. चार, SMS अलर्ट आणि फिशिंग KYC पोर्टल्स: "अनिवार्य re-KYC" साठी बाहेरील लिंकवर क्लिक न केल्यास खाते किंवा वॉलेट कायमचे बंद करू, अशा धमक्यांचे SMS पाठवून ओळख आणि वैयक्तिक डेटा थेट चोरला जातो. पाच, रिमोट ॲक्सेसचा गैरवापर: बँक अधिकारी असल्याचे भासवणारे कॉलर "प्रलंबित KYC पडताळणी" पूर्ण करण्यासाठी स्क्रीन-शेअरिंग ॲप्स डाउनलोड करायला सांगतात. त्यामुळे त्या डिव्हाइसचा रिमोट ॲक्सेस त्यांच्याकडे जातो आणि ते बेकायदेशीर व्यवहार मंजूर करतात.

फोनपे मध्ये 'फोनपे डिव्हाइस गार्ड' सारखी इन-बिल्ट सुरक्षा फीचर्स आहेत. ती चालू असलेले स्क्रीन-मिररिंग ओळखून संवेदनशील डेटा आपोआप लपवतात आणि सेशन तिथेच थांबवतात. 'फोनपे प्रोटेक्ट' सारखे सिक्युरिटी इंजिन डिव्हाइस बदलणे आणि संशयास्पद लोकेशन जंप ओळखते आणि अनोळखी लॉगिनचे प्रयत्न रिअल-टाइममध्ये ब्लॉक करते.

स्वतःला वाचवण्यासाठी काही नियम पाळा. खाते लगेच बंद करण्याची धमकी देणारे अनपेक्षित कॉल्स, ईमेल किंवा मेसेज आले तर सावध राहा. तुमचा OTP, UPI पिन किंवा पासवर्ड फोनवर किंवा मेसेजिंग ॲप्सवर कधीही कोणाशीही शेअर करू नका. खरी वित्तीय संस्था KYC अपडेट फक्त आपल्या अधिकृत ॲपमध्येच करते, बाहेरील SMS लिंकवर कधीच नाही. कस्टमर सपोर्ट तुम्हाला अनोळखी रिमोट डेस्कटॉप किंवा स्क्रीन-शेअरिंग सॉफ्टवेअर इन्स्टॉल करायला सांगत नाही. कस्टमर सर्व्हिसशी संपर्क फक्त अधिकृत ॲपमध्ये दिलेल्या अधिकृत नंबरवरूनच करा.

संशयास्पद प्रकाराची तक्रार करायची असेल तर PhonePe सपोर्टसाठी 080-68727374 किंवा 022-68727374 वर कॉल करा. अधिकृत ट्विटर (@PhonePeSupport) किंवा फेसबुक हँडलवरूनही संपर्क साधता येतो, तसेच grievance.phonepe.com वर ओपन तिकीट एस्केलेट करता येते. नॅशनल सायबर क्राईम सेलसाठी लगेच 1930 वर डायल करा किंवा cybercrime.gov.in वर तक्रार नोंदवा. फसव्या कॉल्स किंवा मेसेजची तक्रार DoT संचार साथीच्या sancharsaathi.gov.in वरील चक्षू पोर्टलवर करता येईल.