कोजागिरी पौर्णिमा रविवारी २५ ऑक्टोबरला, रात्री चंद्रप्रकाशात मसाला दुधाची परंपरा

कोजागिरी पौर्णिमा यंदा रविवार, २५ ऑक्टोबर रोजी साजरी केली जाणार आहे. पंचांगानुसार पौर्णिमा तिथी रविवार, २५ ऑक्टोबर रोजी सकाळी ११:५५ वाजता सुरू होणार आहे आणि २६ ऑक्टोबर रोजी सकाळी ९:४१ वाजता संपेल. त्यामुळे २५ ऑक्टोबरच्या रात्री चंद्रदर्शन करून मसाला दूध पिण्याची धार्मिक परंपरा आहे.

कोजागिरी पौर्णिमेला शरद पौर्णिमा असेही म्हणतात. अश्विन महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील पौर्णिमेच्या दिवशी हा सण साजरा केला जातो. हिंदू धर्मात या दिवसाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे आणि महाराष्ट्रातील लोकप्रिय सणांपैकी एक म्हणून तो ओळखला जातो. शरद ऋतूत येणाऱ्या या पौर्णिमेच्या रात्री चंद्रप्रकाशात मसाला दूध पिण्याची, लक्ष्मी देवीची पूजा करण्याची आणि कुटुंबीय व मित्रमंडळींसोबत जागरण करण्याची अनेक ठिकाणी परंपरा आहे.

हा सण का साजरा केला जातो, याबद्दल धार्मिक श्रद्धा अशी आहे की, या रात्री लक्ष्मी देवी पृथ्वीवर फिरते आणि 'को जागरती', म्हणजे कोण जागे आहे, असा प्रश्न विचारते. जो भक्त जागरण करून देवीची पूजा करतो, त्याच्यावर देवीची कृपा राहते, अशी श्रद्धा आहे. याच मान्यतेतून या पौर्णिमेला जागरण करण्याची परंपरा रूढ झाली आहे.

पूजेसाठी घरातील पूजेची जागा स्वच्छ करून देवीसमोर दिवा लावावा. फुले, हळद-कुंकू, अक्षता आणि नैवेद्य अर्पण करून कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी प्रार्थना करावी. त्यानंतर परंपरेनुसार दूध, खीर किंवा मिठाईचा नैवेद्य दाखवावा. कुटुंबीयांसोबत भजन, मंत्रजप किंवा जागरण करावे. गरजू व्यक्तींना अन्नदान किंवा यथाशक्ती मदत करावी, असेही सांगितले जाते.

कोजागिरीच्या रात्री चंद्रप्रकाशात मसाला दूध ठेवून ते पिण्याची परंपरा महाराष्ट्रात विशेष लोकप्रिय आहे. दुधात केशर, वेलची, बदाम, पिस्ता आणि साखर घालून मसाला दूध तयार केले जाते. पारंपरिक श्रद्धेनुसार पौर्णिमेच्या चंद्राचे किरण अमृततुल्य मानले जातात, म्हणूनच चंद्रप्रकाशात दूध ठेवून ते प्यायले जाते. मात्र, चंद्रप्रकाशात ठेवलेल्या दुधामुळे विशेष आरोग्यलाभ होतो, याचा ठोस वैज्ञानिक पुरावा नाही. दूध पिताना ते स्वच्छ आणि सुरक्षित ठेवणे महत्त्वाचे आहे.

कोजागिरी पौर्णिमा ही केवळ दूध पिण्याची परंपरा नसून कुटुंबीयांना एकत्र आणणारा सणही आहे. अनेक कुटुंबे चंद्रप्रकाशात गप्पा, गाणी, पूजा आणि मसाला दुधाचा आस्वाद घेत हा सण साजरा करतात. काही प्रदेशांत या दिवशी लक्ष्मीपूजेला महत्त्व दिले जाते, तर काही ठिकाणी श्रीकृष्णाच्या रासलीलेशी शरद पौर्णिमेचा संबंध जोडला जातो. त्यामुळे या सणाच्या परंपरा प्रदेशानुसार बदलताना दिसतात.