अनंत चतुर्दशी: विष्णूंच्या अनंत रूपाच्या पूजेमागे सुशीला-कौंडिन्याची पौराणिक कथा

अनंत चतुर्दशीला भगवान विष्णूंच्या 'अनंत' रूपाची पूजा करून अनंत व्रत करण्याची परंपरा आहे. याला अनंताची पूजा असेही म्हणतात. या व्रताशी सुशीला आणि कौंडिन्य यांची एक प्रसिद्ध पौराणिक कथा जोडलेली आहे. या कथेतून अनंत सूत्राचे महत्त्व आणि श्रद्धेचे महत्त्व सांगितले जाते.

पौराणिक कथेनुसार सुमंत नावाचा एक ब्राह्मण होता. त्याच्या पत्नीचे, दीक्षाचे निधन झाल्यानंतर सुमंताने कर्कशा नावाच्या स्त्रीशी दुसरे लग्न केले. सुमंताला पहिल्या पत्नीपासून सुशीला नावाची मुलगी होती. सुशीला मोठी झाल्यावर तिचा विवाह कौंडिन्य नावाच्या ऋषींशी झाला. लग्नानंतर सुशीला आणि कौंडिन्य दोघेही आपल्या आश्रमाकडे निघाले.

प्रवासादरम्यान नदीकाठी काही महिला पूजा करताना त्यांना दिसल्या. त्या महिलांनी सुशीलाला सांगितले की त्या भगवान अनंताची पूजा करत असून अनंत व्रत करत आहेत. त्यांनी सुशीलाला या व्रताचे महत्त्व समजावले आणि १४ गाठी असलेले अनंत सूत्र तयार करून त्याची पूजा कशी करायची, हेही सांगितले. सुशीलाने श्रद्धेने अनंताची पूजा केली आणि पूजा झाल्यावर ते सूत्र आपल्या हातात बांधले.

कथेनुसार अनंत सूत्र बांधल्यानंतर सुशीला आणि कौंडिन्य यांच्या आयुष्यात सुख-समृद्धी आली. त्यांच्या घरात धनधान्य आणि ऐश्वर्य वाढले. मात्र या समृद्धीचे कारण कौंडिन्याला समजले नाही. सुशीलाच्या हातातील अनंत सूत्र पाहून त्याने त्याबद्दल विचारणा केली, तेव्हा सुशीलाने त्याला अनंत व्रत आणि सूत्राबद्दल सगळे सांगितले.

पण अनंत सूत्रामुळेच ही समृद्धी मिळत आहे, यावर कौंडिन्याचा विश्वास बसला नाही. रागाच्या भरात त्याने सुशीलाच्या हातातील ते सूत्र काढून अग्नीत टाकले. यामुळे सुशीला अतिशय दुःखी झाली. तिने ते सूत्र परत मिळवण्याचा प्रयत्न केला आणि भगवान अनंताची क्षमा मागितली.

कथेत पुढे सांगितले जाते की, अनंत सूत्राचा अनादर केल्यानंतर कौंडिन्याच्या आयुष्यात एकामागोमाग एक संकटे येऊ लागली आणि त्याची संपत्तीही नष्ट होऊ लागली. तेव्हा त्याला आपली चूक उमगली. भगवान अनंताचा शोध घेण्याचे ठरवून त्याने कठोर तपश्चर्या केली आणि भगवान विष्णूंची मनोभावे प्रार्थना केली.

कौंडिन्याच्या तपश्चर्येवर प्रसन्न होऊन भगवान विष्णूंनी त्याला दर्शन दिले, अशी या कथेतील मान्यता आहे. विष्णूंनी त्याला अनंत व्रताचे महत्त्व समजावून सांगितले आणि श्रद्धेने व्रत करण्याचा आशीर्वाद दिला. कौंडिन्याने भगवान अनंताची भक्तिभावाने पूजा करण्याचे व्रत स्वीकारले, त्यानंतर त्याच्या आयुष्यातील संकटे दूर झाली आणि पुन्हा सुख-समृद्धी प्राप्त झाली.

अनंत चतुर्दशीला १४ गाठींचे अनंत सूत्र बांधण्याची परंपरा याच कथेशी जोडलेली आहे. धार्मिक श्रद्धेनुसार या १४ गाठींचा संबंध १४ लोकांशी जोडला जातो. पूजेनंतर पुरुष उजव्या हातात, तर महिला डाव्या हातात अनंत सूत्र बांधतात, अशी प्रथा अनेक ठिकाणी आढळते.

सुशीला आणि कौंडिन्याच्या या कथेत श्रद्धा, संयम आणि धार्मिक आचरणाचे महत्त्व अधोरेखित केले जाते. कोणत्याही धार्मिक परंपरेचा अनादर न करता तिच्यामागील श्रद्धा समजून घेण्याचा संदेशही या कथेतून दिला जातो. अनंत व्रत हे भगवान विष्णूच्या अनंत रूपाला समर्पित असल्याने भक्त या दिवशी सुख-समृद्धी आणि कुटुंबाच्या कल्याणासाठी प्रार्थना करतात.