अपुरी आणि अनियमित झोप स्ट्रोकचा धोका वाढवते का? डॉ. अरविंद बडिगर यांनी सांगितले

कामामुळे होणारा उशीर आणि दिवसभराच्या धावपळीनंतर येणारा थकवा, अशा वेळी आपण सगळ्यात आधी झोपेकडे दुर्लक्ष करतो. रात्री मोबाईलवर आणखी एक तास घालवणे किंवा रोज वेगवेगळ्या वेळी झोपणे ही फार मोठी समस्या वाटत नाही. आठवड्याच्या शेवटी जास्त झोपून ही कमतरता भरून काढता येईल, असे अनेकांना वाटते. याविषयी बीडीआर फार्मास्युटिकल्स इंटरनॅशनल प्रा. लि. चे टेक्निकल डायरेक्टर डॉ. अरविंद बडिगर यांनी सविस्तर माहिती दिली आहे.

डॉ. बडिगर यांच्या माहितीनुसार, अपुरी झोप ही नियमित सवय झाली, तर त्याचे परिणाम फक्त थकव्यापुरते राहत नाहीत. हृदय आणि रक्तवाहिन्यांच्या आरोग्यावरही त्याचा परिणाम होऊ शकतो. एखाद्या रात्री उशिरापर्यंत जागे राहिल्याने स्ट्रोक येत नाही. पण पुरेशी आणि शांत झोप वारंवार न मिळणे ही जास्त चिंतेची गोष्ट आहे, असे त्यांनी सांगितले.

झोप आणि रक्तदाब यांच्या संबंधाबद्दल डॉ. बडिगर म्हणाले की, सामान्य झोपेत रक्तदाब कमी होतो. त्यामुळे दिवसभराच्या ताणानंतर हृदय आणि रक्तवाहिन्यांना विश्रांती मिळते. झोपमोड वारंवार होत असेल किंवा झोप पुरेशी नसेल, तर ही नैसर्गिक प्रक्रिया बिघडू शकते. अपुऱ्या झोपेचा संबंध वाढलेला रक्तदाब, शरीरातील दाह (इन्फ्लेमेशन) आणि कालांतराने रक्तातील साखरेचे नियमन बिघडण्याशी जोडला गेला आहे.

उच्च रक्तदाब हा स्ट्रोकच्या सगळ्यात महत्त्वाच्या जोखीम घटकांपैकी एक आहे, असे डॉ. बडिगर यांनी सांगितले. रक्तदाब दीर्घकाळ वाढलेला राहिला तर रक्तवाहिन्यांचे नुकसान होऊ शकते आणि स्ट्रोकचा धोका वाढू शकतो. रक्तवाहिनीत अडथळा आल्याने होणाऱ्या स्ट्रोकला इस्केमिक स्ट्रोक आणि मेंदूत रक्तस्राव झाल्याने होणाऱ्या स्ट्रोकला हेमरेजिक स्ट्रोक म्हणतात.

ऑब्स्ट्रक्टिव्ह स्लीप अॅप्निया हीसुद्धा चिंतेची बाब असल्याचे त्यांनी नमूद केले. यात झोपेत श्वास घेणे वारंवार काही काळ थांबते, त्यामुळे हृदय आणि रक्तवाहिन्यांवर जास्तीचा ताण येऊ शकतो. म्हणून झोपेशी संबंधित विकार ओळखून त्यावर योग्य उपचार करणे हा एकूण आरोग्य व्यवस्थापनाचा महत्त्वाचा भाग आहे, असे ते म्हणाले.

झोपेची वेळ महत्त्वाची आहे का, यावर डॉ. बडिगर यांनी सांगितले की झोपेचा कालावधी हा फक्त एक घटक आहे. शरीरातील अंतर्गत जैविक घड्याळाला सर्केडियन रिदम म्हणतात. हे घड्याळ झोप, हार्मोन्सचे स्रवण आणि इतर अनेक प्रक्रियांचे नियमन करण्यास मदत करते. झोपण्याच्या आणि जागे होण्याच्या वेळा वारंवार बदलल्या तर ही लय बिघडू शकते. त्याबरोबर झोपेचा कालावधीही कमी होत असेल, तर परिणाम जास्त जाणवू शकतो.

काही अभ्यासांत झोपण्याच्या अनियमित वेळेचा संबंध उच्च रक्तदाब, लठ्ठपणा आणि हृदय व रक्तवाहिन्यांशी संबंधित इतर जोखीम घटकांशी असल्याचे समोर आले आहे, असे डॉ. बडिगर यांनी सांगितले. मात्र हा संबंध गुंतागुंतीचा आहे. अपुरी किंवा खराब झोप म्हणजे स्ट्रोक होणारच, असे नाही. झोपेच्या कमतरतेमुळे दिसणाऱ्या जोखमीतला किती भाग थेट झोपेचा आणि किती भाग इतर आरोग्यविषयक किंवा जीवनशैलीशी संबंधित घटकांचा आहे, याचा अभ्यास संशोधक अजूनही करत आहेत.

प्रत्येकाने ठरावीक वेळेलाच झोपले पाहिजे, असा यातून मिळणारा संदेश नाही, असे डॉ. बडिगर यांनी स्पष्ट केले. झोपण्याची आणि जागे होण्याची वेळ शक्यतो नियमित ठेवणे आणि पुरेशी झोप घेणे दीर्घकालीन आरोग्यासाठी उपयुक्त ठरू शकते, असे ते म्हणाले.

डॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा, याबद्दल डॉ. बडिगर यांनी सांगितले की नियमितपणे मोठ्याने घोरणे, झोपेत श्वास घेण्यासाठी धाप लागणे, झोपेत श्वास काही काळ थांबल्याचे इतरांच्या लक्षात येणे आणि दिवसा खूप झोप येणे ही लक्षणे फक्त थकवा समजून सोडून देऊ नयेत. ही लक्षणे स्लीप अॅप्नियाची असू शकतात, म्हणून डॉक्टरांकडून तपासणी करून घेणे आवश्यक आहे. दीर्घकाळ निद्रानाशाचा त्रास होत असेल आणि त्यामुळे रोजच्या कामावर परिणाम होत असेल, तर योग्य वैद्यकीय उपचार घेणे गरजेचे आहे, असेही त्यांनी सांगितले.

डॉ. बडिगर यांच्या म्हणण्यानुसार बहुतेक प्रौढांना रोज सात ते नऊ तास झोप लागते. झोपण्याची आणि जागे होण्याची वेळ नियमित ठेवणे, दिवसाच्या उत्तरार्धात कॅफीन मर्यादित ठेवणे, शारीरिक हालचाल व व्यायाम करणे आणि झोपण्यासाठी आरामदायी वातावरण तयार करणे या सवयी चांगल्या झोपेसाठी मदत करू शकतात. रक्तदाब नियंत्रणात ठेवणे, मधुमेहाचे योग्य व्यवस्थापन, संतुलित आहार, नियमित व्यायाम आणि धूम्रपान टाळणे हे स्ट्रोक प्रतिबंधातले महत्त्वाचे उपाय आहेत. पण पुरेशी झोप घेण्याकडेही तितकेच लक्ष द्यायला हवे, असे ते म्हणाले.