जुना मोबाईल, लॅपटॉप फेकण्याआधी विचार करा: ई-कचऱ्यातील विषारी धातू आरोग्याला घातक

स्मार्टफोन, लॅपटॉप, टीव्ही आणि इतर स्मार्ट उपकरणांशिवाय आजचे आयुष्य आपण कल्पनेतही आणू शकत नाही. या तंत्रज्ञानामुळे रोजचे जगणे सोपे झाले आहे, पण त्याची दुसरी बाजू खूप गंभीर आहे. दरवर्षी कोट्यवधी जुनी आणि बंद पडलेली इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे कचरा म्हणून उघड्यावर टाकली जातात. यालाच 'ई-कचरा' (E-Waste) म्हटले जाते.

या वाढत्या समस्येबद्दल आणि तिच्यापासून असलेल्या धोक्यांबद्दल जगभर जागृती व्हावी, म्हणून दरवर्षी १४ ऑक्टोबर हा दिवस 'आंतरराष्ट्रीय ई-कचरा दिन' (International E-Waste Day) म्हणून पाळला जातो. डब्ल्यूईईई फोरम (WEEE Forum) याने हा दिवस सुरू केला. घरात, ऑफिसमध्ये आणि उद्योगांत तयार होणाऱ्या इलेक्ट्रॉनिक कचऱ्याची नीट विल्हेवाट लावण्याची आठवण या दिवशी नागरिकांना करून दिली जाते.

मोबाईल, संगणक, लॅपटॉप, प्रिंटर, टेलिव्हिजन, रेफ्रिजरेटर, मायक्रोवेव्ह, वॉशिंग मशीन, इतकेच नव्हे तर साधा चार्जर किंवा छोटी वायर, या सगळ्या वस्तू वापरण्यायोग्य राहिल्या नाहीत किंवा फेकून दिल्या की ई-कचरा बनतात. आज जगात या कचऱ्याचे प्रमाण दरवर्षी कित्येक पटींनी वाढत आहे आणि भविष्यासाठी ही मोठी धोक्याची घंटा आहे.

अनेक जण घरातला बिघडलेला मोबाईल किंवा इतर इलेक्ट्रॉनिक वस्तू बाकीच्या सामान्य कचऱ्यात टाकून देतात. पण हा कचरा ओल्या कचऱ्यासारखा मातीत मिसळून जात नाही. या उपकरणांमध्ये शिसे (Lead), पारा (Mercury), कॅडमियम (Cadmium), आर्सेनिक आणि बेरिलियम यांसारखे अत्यंत विषारी जड धातू आणि घातक रसायने असतात. असा कचरा मोकळ्या भूखंडावर किंवा डम्पिंग ग्राउंडवर टाकला, तर पावसाच्या पाण्याबरोबर ही रसायने जमिनीत मुरतात आणि भूगर्भातील पाण्याचे स्रोत दूषित करतात.

दूषित पाणी आणि माती यांच्यामार्फत ही रसायने अन्नसाखळीत शिरतात आणि त्याचा थेट परिणाम माणसाच्या आरोग्यावर होतो. शिशाच्या संपर्कामुळे मज्जासंस्था आणि मूत्रपिंडांचे (Kidneys) गंभीर नुकसान होऊ शकते. पाऱ्यामुळे मेंदूच्या कामावर वाईट परिणाम होतो, तर कॅडमियममुळे कर्करोगासारखे (Cancer) जीवघेणे आजार होण्याचा धोका असतो. शिवाय चुकीच्या पद्धतीने हा कचरा जाळला, तर होणाऱ्या हवेच्या प्रदूषणाने श्वसनाचे आजार वाढतात. म्हणूनच ई-कचरा हा फक्त पर्यावरणाचा शत्रू नसून माणसाच्या आरोग्यासाठी एक अदृश्य 'सायलेंट किलर' ठरला आहे.

यावर मात करायची असेल, तर ई-कचऱ्याचे योग्य व्यवस्थापन (E-Waste Management) आणि पुनर्वापर हाच सर्वात महत्त्वाचा मार्ग आहे. इलेक्ट्रॉनिक वस्तूंमध्ये विषारी घटकच असतात असे नाही, तर सोन्या-चांदीचे सूक्ष्म अंश, तांबे, ॲल्युमिनियम आणि दुर्मिळ धातू (Rare Earth Elements) देखील असतात. जुनी उपकरणे योग्य रीसायकलिंग प्रक्रियेतून गेली, तर हे मौल्यवान धातू पुन्हा वापरता येतात. त्यामुळे नैसर्गिक साधनसंपत्तीचे उत्खनन कमी होते आणि मोठ्या प्रमाणावर ऊर्जेची बचत होते.

या दिवसाचे औचित्य साधून शाळा, महाविद्यालये, सामाजिक संस्था आणि खाजगी उद्योगांत विशेष ई-कचरा संकलन मोहिमा (E-Waste Collection Drives) राबवल्या जातात. या मोहिमांत नागरिकांना घरातील जुने गॅझेट्स अधिकृत संकलन केंद्रांवर जमा करण्याचे आवाहन केले जाते. जबाबदार ग्राहक म्हणून आपणही 'ई-कचरा कमी करा, पुन्हा वापरा, पुनर्वापर करा' म्हणजेच '३आर' (Reduce, Reuse, Recycle) हे सूत्र पाळले पाहिजे. नवा मोबाईल किंवा गॅझेट घेण्याआधी जुने उपकरण दुरुस्त करून वापरणे किंवा ते योग्य रीसायकलिंग एजन्सीकडे सोपवणे गरजेचे झाले आहे.

शाश्वत विकासाचे (Sustainable Development) ध्येय गाठायचे असेल, तर ई-कचऱ्याच्या प्रश्नाकडे गांभीर्याने पाहावे लागेल. फक्त सरकार किंवा प्रशासनावर अवलंबून न राहता प्रत्येक नागरिकाने यात सक्रिय सहभाग घ्यायला हवा. आपल्या छोट्या पुढाकारातून आपण पुढच्या पिढीला स्वच्छ, सुंदर आणि विषमुक्त पर्यावरण देऊ शकतो.