४ ऑक्टोबरला जागतिक प्राणी दिन: बर्लिनमधील पहिल्या दिनापासून फ्लोरेन्सच्या निर्णयापर्यंतची वाटचाल

या सुंदर पृथ्वीवर माणसाइतकाच हक्क निसर्गातील इतर सर्व सजीवांचाही आहे. पक्षी, जलचर आणि भूचर प्राणी नसतील तर या वसुंधरेची कल्पनाही करता येत नाही. माणसाचे जीवन अधिक समृद्ध आणि संतुलित राहावे यात प्राण्यांची भूमिका खूप मोठी आहे. पण प्रगतीच्या आणि आधुनिकतेच्या अंधाधुंध शर्यतीत माणसाने निसर्गातल्या या निष्पाप घटकांकडे काहीसे दुर्लक्ष केले आहे. म्हणूनच मुक्या प्राण्यांचे हक्क, त्यांचे कल्याण आणि संवर्धन याबद्दल जगभर जनजागृती व्हावी यासाठी दरवर्षी ४ ऑक्टोबरला 'जागतिक प्राणी दिन' (World Animal Day) मोठ्या गांभीर्याने आणि उत्साहाने साजरा केला जातो.

या दिनाची सुरुवात १९२५ मध्ये झाली. प्राणीप्रेमी आणि लेखक हेनरिक झिमरमन (Heinrich Zimmermann) यांनी जर्मनीतील बर्लिन येथे २४ मार्च १९२५ रोजी पहिला प्राणी दिन आयोजित केला होता. त्यानंतर १९३१ मध्ये इटलीतील फ्लोरेन्स येथे आंतरराष्ट्रीय प्राणी संरक्षण परिषद भरली. त्या परिषदेत ४ ऑक्टोबर हा दिवस अधिकृतपणे 'जागतिक प्राणी दिन' म्हणून जाहीर करण्यात आला.

हीच तारीख निवडण्यामागे आणखी एक कारण आहे. प्राण्यांचे संरक्षक मानले जाणारे संत फ्रान्सिस ऑफ असिसी (St. Francis of Assisi) यांचा स्मृतिदिन ४ ऑक्टोबरला असतो. तेव्हापासून जगभरातले प्राणीप्रेमी आणि वेगवेगळ्या संस्था एकत्र येऊन हा दिवस साजरा करतात.

आकाशात उडणारा छोटा पक्षी असो, जंगलात राहणारा हिंस्र प्राणी असो किंवा गल्लीबोळात फिरणारा भटका प्राणी असो, प्रत्येक जण निसर्गाच्या अन्नसाखळीतला (Food Chain) एक महत्त्वाचा दुवा असतो. झाडांच्या बिया पसरवण्यापासून जमीन सुपीक करण्यापर्यंत आणि किड्यांची संख्या आटोक्यात ठेवण्यापर्यंत प्राण्यांचा अप्रत्यक्ष वाटा अतुलनीय आहे. निसर्गातली एखादी प्रजातीही नष्ट झाली तर त्याचा थेट परिणाम संपूर्ण परिसंस्थेवर (Ecosystem) होतो आणि शेवटी माणसाच्या जीवालाही मोठा धोका निर्माण होतो.

दुर्दैवाने आजचा माणूस क्षणिक फायद्यासाठी निसर्गाचा नाश करत आहे. मोठ्या प्रमाणातली जंगलतोड, वाढते नागरीकरण, औद्योगिकीकरण, प्लास्टिक प्रदूषण आणि बेकायदेशीर शिकार यामुळे हजारो वन्यजीवांचे नैसर्गिक अधिवास (Habitats) नष्ट झाले आहेत. त्यामुळे अनेक दुर्मिळ प्रजाती नामशेष होण्याच्या वाटेवर आहेत. शहरांमध्ये भटक्या प्राण्यांवर होणारे अत्याचार आणि त्यांच्याकडे होणारे दुर्लक्ष हीदेखील गंभीर सामाजिक समस्या झाली आहे. जागतिक प्राणी दिन या सगळ्याचा गंभीरपणे विचार करायला भाग पाडतो.

या दिवशी जगभरातल्या शाळा, कॉलेज, स्वयंसेवी संस्था (NGOs) आणि सरकारी विभाग चर्चासत्रे, रॅली आणि जनजागृती मोहिमा आयोजित करतात. पण जागृती फक्त एका दिवसापुरती न ठेवता प्रत्येकाने रोजच्या जगण्यात काही छोट्या गोष्टी पाळणे गरजेचे आहे.

आपल्या आजूबाजूच्या भटक्या प्राण्यांना त्रास न देता त्यांच्यासाठी पिण्याचे पाणी आणि अन्नाची सोय करावी. प्लास्टिकचा वापर टाळावा, कारण प्लास्टिक कचरा वन्यजीव आणि जलचरांसाठी प्राणघातक ठरत आहे. प्राणी विकत घेण्याऐवजी भटके किंवा निवारा केंद्रातले प्राणी दत्तक घेण्याला प्राधान्य द्यावे (Pet Adoption). प्राण्यांवर कोणताही अत्याचार होत असेल तर तातडीने प्राणी संरक्षण संस्थेकडे किंवा पोलिसांकडे तक्रार करावी.

महात्मा गांधी यांनी म्हटल्याप्रमाणे, "एखाद्या राष्ट्राची महानता आणि त्याची नैतिक प्रगती ही तिथे प्राण्यांशी कशी वागणूक दिली जाते यावरून ठरते." म्हणून या जागतिक प्राणी दिनानिमित्त आपण सगळ्यांनी या मुक्या जीवांशी करुणेने, प्रेमाने आणि पूर्ण जबाबदारीने वागण्याचा संकल्प करूया आणि पृथ्वीला सर्व सजीवांसाठी सुरक्षित घर बनवूया.