२९ ऑक्टोबरला आंतरराष्ट्रीय काळजी आणि आधार दिन; काळजीवाहूंच्या कामाला मान्यता देण्याचा संदेश

आपल्या रोजच्या आयुष्यात काही माणसं अगदी शांतपणे, कसलाही गाजावाजा न करता कुटुंबाचा आणि समाजाचा पाया भक्कम ठेवत असतात. आई-वडील, नर्स, शिक्षक, घरगुती मदतनीस, सामाजिक कार्यकर्ते आणि काळजीवाहू (Caregivers) हे सगळे माणसाच्या आयुष्याला सतत आधार देत असतात. या अदृश्य नायकांच्या योगदानाचा अधिकृतपणे सन्मान करण्यासाठी दरवर्षी २९ ऑक्टोबरला जगभरात 'आंतरराष्ट्रीय काळजी आणि आधार दिन' (International Day of Care and Support) साजरा केला जातो.

काळजी घेणे ही फक्त एखाद्याची वैयक्तिक किंवा कौटुंबिक जबाबदारी नाही. ती संपूर्ण समाजाच्या प्रगतीचा आणि अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार आहे, हा संदेश लोकांपर्यंत पोहोचवणे हाच या दिवसाचा मुख्य हेतू आहे.

आजच्या धावपळीच्या काळात काळजी घेण्याच्या कामाला अनेकदा गृहीत धरले जाते किंवा त्याकडे दुर्लक्ष होते. घरातील कामांत, तसेच वृद्धांच्या आणि मुलांच्या संगोपनात महिलांचे योगदान प्रचंड मोठे असते. पण आर्थिक मोजमापात त्याला जागा मिळत नाही. याच पार्श्वभूमीवर संयुक्त राष्ट्राने (UN) हा दिवस जागतिक पातळीवर सुरू केला. लहान बालके असोत, वृद्ध असोत किंवा दिव्यांग व्यक्ती असोत, प्रत्येकाला सन्मानाने काळजी आणि आधार मिळावा, असा त्यामागचा उद्देश आहे.

या दिवसाचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे महिलांच्या विनामोबदला (Unpaid Care Work) आणि कमी मोबदला मिळणाऱ्या काळजीच्या कामाला अधिकृत मान्यता मिळवून देणे. जगभरातील आकडेवारीनुसार घरगुती काळजीच्या कामात महिलांचा वाटा पुरुषांपेक्षा कितीतरी पटीने जास्त आहे. लहान मुलांचे संगोपन, आजारी आणि वृद्ध नातेवाईकांची देखभाल, स्वयंपाक आणि घरकाम यांमुळे अनेक महिलांना आपले शिक्षण आणि करिअर यांवर मर्यादा घालून घ्यावी लागते.

एखादी महिला कुटुंबातील सदस्यांची काळजी घेते, तेव्हा ती अप्रत्यक्षपणे देशाच्या अर्थव्यवस्थेलाही हातभार लावत असते. तिच्या या आधारामुळेच कुटुंबातील इतर सदस्य घराबाहेर पडून आर्थिक उत्पादकता वाढवू शकतात. या काळजीच्या कामाचे (Care Economy) योग्य मूल्यमापन व्हायला हवे आणि हे ओझे फक्त महिलांवर न राहता कुटुंबातील पुरुष आणि समाज यांच्यात समान प्रमाणात वाटले गेले पाहिजे, यावर संयुक्त राष्ट्र आणि विविध आंतरराष्ट्रीय संस्था भर देत आहेत.

समाजात काळजीवाहूंचे दोन मुख्य प्रकार दिसतात. एक म्हणजे औपचारिक (Paid Care Workers), जसे की हॉस्पिटलमधील नर्स, केअरटेकर, विशेष शिक्षक आणि घरगुती कामगार. दुसरे म्हणजे अनौपचारिक (Unpaid Caregivers), जसे की आई-वडील, मुले किंवा नातेवाईक. या दोघांनाही समाजात योग्य आदर, सुरक्षिततेची हमी आणि आर्थिक पाठबळ मिळणे गरजेचे आहे.

औपचारिक क्षेत्रातील केअर वर्कर्सना अनेकदा कमी पगार, जास्त काम आणि सामाजिक सुरक्षेचा अभाव अशा अडचणींना तोंड द्यावे लागते. दुसरीकडे, कुटुंबात सेवा देणारे काळजीवाहू मानसिक ताण आणि थकव्याचा (Caregiver Burnout) सामना करतात. २९ ऑक्टोबरचा हा दिवस सरकारला आणि धोरणकर्त्यांना आठवण करून देतो की, या काळजीवाहूंच्या हक्कांचे रक्षण करण्यासाठी, त्यांना योग्य मानधन देण्यासाठी आणि वैद्यकीय सोयी उपलब्ध करून देण्यासाठी ठोस कायदे आणि पायाभूत सुविधा उभ्या करायला हव्यात.

समाजातील प्रत्येकाला, विशेषतः बालके, ज्येष्ठ नागरिक आणि दिव्यांग व्यक्तींना पुरेशी काळजी आणि सहानुभूती मिळते, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने सर्वसमावेशक (Inclusive) आणि दयाळू समाज उभा राहतो, अशी शिकवण हा दिवस देतो. यानिमित्ताने जगभरात जनजागृती मोहिमा, वेबिनार, कार्यशाळा आणि धोरणांवरील चर्चा आयोजित केल्या जातात.

आपल्या आजूबाजूच्या काळजीवाहू व्यक्तींचे आभार मानणे, त्यांच्या कामाचे कौतुक करणे आणि त्यांना मानसिक व सामाजिक पाठिंबा देणे ही आपल्या सर्वांची सामूहिक जबाबदारी आहे. काळजी आणि आधार याला उपकार न मानता प्रत्येक माणसाचा मूलभूत अधिकार आणि समाजाचा मुख्य स्तंभ मानणे, हीच या दिनाची खरी सार्थकता ठरेल.