गोरेगाव-मुलुंड जोडरस्त्याच्या दुसऱ्या बोगद्याचे खोदकाम सुरू, 'विहार' यंत्र कामाला लागले

गोरेगाव-मुलुंड जोडरस्ता (GMLR) प्रकल्पाच्या कामाला वेग आला आहे. संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाखाली होणाऱ्या जुळ्या बोगद्यांपैकी दुसऱ्या बोगद्याचे खोदकाम शनिवार, 7 नोव्हेंबर 2026 पासून 'विहार' या टनेल बोरिंग मशीनने (TBM) अधिकृतपणे सुरू केले आहे. पहिल्या बोगद्यात 'तुळशी' या यंत्राने आतापर्यंत 270 मीटर खोदकाम पूर्ण केले आहे.

गोरेगाव-मुलुंड जोडरस्ता हा बृहन्मुंबई महानगरपालिका क्षेत्रातील पूर्व आणि पश्चिम उपनगरांना जोडणारा 12.20 किलोमीटर लांबीचा प्रकल्प आहे. तो चार टप्प्यांमध्ये राबवला जात आहे. टप्पा 3 (ब) अंतर्गत गोरेगाव (पूर्व) येथील दादासाहेब फाळके चित्रनगरी ते मुलुंड (पश्चिम) येथील अमर नगर दरम्यान, राष्ट्रीय उद्यानाच्या खाली 5.34 किलोमीटर लांबीचे दुहेरी बोगदे बांधले जात आहेत. प्रत्येक बोगद्यात तीन मार्गिका असतील.

पहिल्या यंत्राचे नाव 'तुळशी' आणि दुसऱ्याचे नाव 'विहार' आहे. सर्व तांत्रिक प्रक्रिया आणि चाचण्या पूर्ण झाल्यानंतर 'तुळशी' सोमवार, 17 ऑगस्ट 2026 रोजी कार्यान्वित झाले. तेव्हापासून गोरेगावकडून मुलुंडच्या दिशेने 270 मीटरपेक्षा जास्त खोदकाम झाले आहे. सध्या या यंत्राची सरासरी गती दिवसाला सहा मीटरपर्यंत पोहोचली आहे. कामाच्या प्रगतीनुसार ही गती टप्प्याटप्प्याने दिवसाला 10 मीटरपर्यंत वाढवण्याचे नियोजन आहे.

'विहार'ची स्थळ स्वीकृत चाचणी (Site Acceptance Test) नुकतीच यशस्वीरीत्या पूर्ण झाली. या चाचणीत यंत्राच्या यांत्रिक, विद्युत, हायड्रॉलिक आणि नियंत्रण प्रणालींची ठरलेल्या तांत्रिक निकषांनुसार तपासणी झाली. खोदकामासाठी लागणाऱ्या सर्व यंत्रणा, उपकरणे आणि सुरक्षा प्रणाली नीट चालतात का, हेही पाहिले गेले. यंत्राचे वेगवेगळे भाग प्रत्यक्ष कामाच्या जागी अपेक्षित क्षमतेनुसार चालत असल्याची खात्री करण्यात आली. त्यानंतर 'विहार'ला खोदकामासाठी सज्ज घोषित करण्यात आले.

'विहार' हे यंत्रही 'तुळशी'प्रमाणेच सिंगल शिल्ड अर्थ प्रेशर बॅलन्स (Single Shield Earth Pressure Balance - EPB) तंत्रज्ञानावर आधारित आहे. त्याच्या कटर हेडचा व्यास 14.49 मीटर असून संपूर्ण यंत्राची लांबी 83 मीटर आहे. त्यात 22 मीटर लांबीचा शिल्ड भाग आणि तीन मजली रचनेचा 61 मीटर लांबीचा बॅकअप गॅन्ट्री विभाग आहे. या तंत्रज्ञानामुळे खोदकाम करताना बोगद्याच्या पुढच्या भागातील मातीचा दाब नियंत्रित ठेवता येतो. त्यामुळे जमिनीची स्थिरता राखून सुरक्षित आणि नियोजनबद्ध पद्धतीने खोदकाम करता येते.

प्रकल्पातील प्रत्येक भूमिगत बोगद्याची एकूण लांबी 6675 मीटर आहे. त्यापैकी 5340 मीटर भाग बोगदा खनन तंत्रज्ञानाने खोदला जाणार आहे. उरलेल्या 1335 मीटरमध्ये बॉक्स बोगदा, प्रवेश आणि निर्गमन मार्गिका (Ramps) आणि शाफ्ट यांचा समावेश आहे. दोन्ही बोगद्यांचा अंतर्गत व्यास 13 मीटर आहे. प्रत्येक बोगद्यातून तीन, म्हणजे एकूण सहा मार्गिकांवरून (3+3 लेन) वाहने धावतील. दोन्ही यंत्रे गोरेगावहून खोदकाम करत मुलुंड पश्चिमेकडील अमर नगर येथे बाहेर पडतील. त्यामुळे पूर्व आणि पश्चिम उपनगरांदरम्यान थेट भूमिगत मार्ग मिळेल. संपूर्ण प्रकल्प फेब्रुवारी 2029 पर्यंत पूर्ण करण्याचे लक्ष्य ठेवण्यात आले आहे.

मुलुंड येथील बोगद्याच्या अंतिम टप्प्यातील कामासाठी लागणाऱ्या रिट्रिव्हल शाफ्ट आणि रॅम्पच्या बांधकामात एकूण 743 बांधकामे बाधित होत होती. त्यापैकी 612 बाधित बांधकामे आतापर्यंत काढण्यात आली आहेत. उरलेली 131 बांधकामे डिसेंबर 2026 अखेरपर्यंत किंवा जानेवारी 2027 च्या सुरुवातीपर्यंत काढण्याचे नियोजन आहे. या बांधकामांमुळे बाधित होणाऱ्या प्रकल्पबाधित कुटुंबांचे (PAPs) कांजूरमार्ग येथील पुनर्वसन इमारतींमध्ये पुनर्वसन केले जाणार आहे. या इमारतींचे बांधकाम अंतिम टप्प्यात आहे.

अतिरिक्त महानगरपालिका आयुक्त (प्रकल्प) अभिजीत बांगर म्हणाले की, 'तुळशी'च्या कामासोबतच आता 'विहार'ने दुसऱ्या बोगद्याचे खोदकाम सुरू केल्याने दोन्ही बोगद्यांच्या कामाला समांतर गती मिळेल. त्यामुळे ठरलेल्या कालमर्यादेत काम पूर्ण करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाची प्रगती होईल. खोदकामात कोणताही विलंब होऊ नये म्हणून आवश्यक उपाययोजना तातडीने राबवण्याच्या सूचना संबंधित यंत्रणांना देण्यात आल्या आहेत. कामाची प्रगती, उपलब्ध यंत्रसामग्री, तांत्रिक बाबी आणि मनुष्यबळाची गरज यांचा नियमित आढावा घेऊन गरजेनुसार अतिरिक्त मनुष्यबळ आणि तांत्रिक कर्मचारी उपलब्ध करून द्यावेत, असे निर्देशही देण्यात आले आहेत.