एआयच्या काळात मुलांना १० मानवी मूल्ये न शिकवल्यास अभिमन्यूसारखी स्थिती: प्रणीत मुंगाली

आजच्या काळात असे क्वचितच एखादे क्षेत्र असेल, जिथे AI म्हणजेच आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्सचा वापर होत नाही. शाळा आणि शिक्षण क्षेत्रही त्यापासून दूर राहिलेले नाही. तंत्रज्ञान जीवनात जसजसे पसरत आहे, तसतसा विद्यार्थी आणि पालकांच्या मनात एक प्रश्न येऊ लागला आहे: AI माणसांची आणि शाळांची जागा घेईल का? वर्गात बसून शिकणे आणि फळ्यावर समजून घेणे जुने झाले आहे का? या आव्हानाकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही.

संस्कृती ग्रुप ऑफ स्कूल्स, पुणेचे विश्वस्त आणि शिक्षणतज्ज्ञ प्रणीत मुंगाली यांच्या म्हणण्यानुसार AI हे वरदानापेक्षा कमी नाही. मात्र ते वरदान म्हणून टिकवून ठेवणे, ही आजच्या तरुणाईसमोरची आणि शिक्षण व्यवस्थेसमोरची सर्वात मोठी परीक्षा आहे. महाभारतातील अश्वत्थामाने ब्रह्मास्त्र चालवले आणि त्याचे परिणाम भोगावे लागले, ही कथा सांगते की कोणतीही शक्ती वापरण्याआधी तिची समज असावी लागते. तोच नियम AI लाही लागू होतो.

पहिले कौशल्य म्हणजे AI हे साध्य नसून साधन आहे हे समजणे. ते ध्येय नाही, ध्येयापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग आहे. तंत्रज्ञानाने क्षमता वाढवावी, पण विचार करण्याची ताकद त्याच्यावर सोपवू नये. आवश्यकता आणि गरज यातला फरक कळणे, हीच खरी बुद्धिमत्ता आहे.

दुसरे म्हणजे भावना आणि संवेदनशीलता. मशीन्स कितीही स्मार्ट झाल्या तरी कोणाचे दुःखाश्रू किंवा वेदना त्यांना अनुभवता येत नाहीत. त्यामुळे मुलांमध्ये करुणा, सहानुभूती आणि टीमवर्कची भावना रुजवणे अत्यंत गरजेचे आहे. विद्यार्थी एकत्र येऊन प्रोजेक्ट्सवर काम करतात, तेव्हा ते इतरांचा दृष्टिकोन समजून घ्यायला शिकतात. ही रोबोट किंवा अल्गोरिदमची गोष्ट नाही.

तिसरे म्हणजे तार्किकता आणि क्रॉस-चेकिंगची सवय. अपुरे ज्ञान नेहमीच धोकादायक असते. AI कडून मिळणाऱ्या प्रत्येक उत्तरावर डोळे झाकून विश्वास ठेवण्याऐवजी मुलांना प्रश्न विचारायची सवय लावावी लागेल. त्यांनी तथ्ये तपासावीत, तर्काच्या कसोटीवर पारखावीत आणि मग स्वतः निर्णय घ्यावा. तरच त्यांच्यात आत्मनिर्भरता येईल.

चौथे म्हणजे तंत्रज्ञान ही दुधारी तलवार आहे हे ओळखणे. विज्ञानाच्या प्रत्येक शोधाप्रमाणे AI चा योग्य वापर मानवी कल्याणासाठी वरदान ठरू शकतो, तर चुकीचा वापर विनाशाचे कारण बनू शकतो. तंत्रज्ञान कुठे वापरायचे आणि कुठे स्वतःचा मेंदू वापरायचा, ही लक्ष्मणरेषा मुलांना आखता आली पाहिजे.

पाचवे म्हणजे नेहमीच्या विचारांपेक्षा वेगळी सर्जनशीलता. AI सहसा डेटामध्ये फीड केलेलेच उत्तर देते. खरे शिक्षण मात्र चौकटीबाहेर जाऊन विचार करण्यात आहे. कल्पनाशक्ती आणि सर्जनशीलता वाढली, तर मुले नवे उपाय शोधू शकतील आणि प्रत्येक गोष्टीच्या खोलात जाऊन स्वतः नवे प्रश्न उभे करू शकतील.

सहावे म्हणजे नकारात्मकतेचे सकारात्मक ऊर्जेत रूपांतर. अडचणी आयुष्याचा भाग आहेत. मशीन्स अयशस्वी झाल्या की एरर मेसेज दाखवतात, पण माणूस पडल्यावर पुन्हा सावरायला जाणतो. शाळांमधील वातावरण असे हवे की अपयशाकडे भीती म्हणून नाही, तर शिकण्याची आणि स्वतःला अधिक चांगले बनवण्याची संधी म्हणून पाहिले जाईल.

सातवे म्हणजे आयुष्यभर शिकण्याची आवड. बदलत्या जगात डिग्र्या काही वर्षांनी जुन्या होतात, पण शिकण्याची कला नेहमी उपयोगी पडते. मुलांमधली रोज काहीतरी नवे जाणून घेण्याची उत्सुकता जिवंत ठेवली पाहिजे, म्हणजे ते प्रत्येक काळातील बदलांशी जुळवून घेऊ शकतील.

आठवे म्हणजे बौद्धिक विकासासोबत मानसिक आणि व्यावहारिक शिक्षण. पाठांतराच्या जुन्या पद्धतीने केवळ किडा तयार झाला, त्याने कोणाचे व्यक्तिमत्त्व घडले नाही. बालमानसशास्त्र समजून घेताना मुलांच्या मानसिक आणि भावनिक गरजांकडे लक्ष द्यावे लागेल. पुस्तकी ज्ञानासोबत जगाची व्यावहारिक समज देणे ही आजची सर्वात मोठी गरज आहे.

नववे म्हणजे आत्मनियंत्रण आणि डिजिटल डिटॉक्स. कोणत्या गोष्टीचा किती वापर करायचा, याचा रिमोट कंट्रोल स्वतःच्या हातात असावा. आत्मनियंत्रणाचा गुण असेल, तर मुले ठरवू शकतील की कधी स्क्रीनपासून दूर राहायचे आणि कधी आपल्या नैसर्गिक बुद्धिमत्तेचा वापर करायचा.

दहावे आणि शेवटचे म्हणजे मूलभूत मानवी मूल्यांशी कधीही तडजोड नाही. सत्य, प्रामाणिकपणा, मेहनत आणि परोपकार ही मूल्ये कधीही जुनी होत नाहीत. प्रणीत मुंगाली यांच्या मते, मुलांना आधुनिक तंत्रज्ञान शिकवले पण मानवी मूल्ये दिली नाहीत, म्हणजेच एआयसोबत ही १० मानवी मूल्ये शिकवली नाहीत, तर त्यांची अवस्था अभिमन्यूसारखी होईल.