जगाची ८१ टक्के ऊर्जा आजही तेल, कोळसा आणि वायूवर; इराण संघर्षाने पुरवठ्याची चिंता

जगभरात स्वच्छ आणि हरित ऊर्जेचा वापर वाढवण्यासाठी प्रयत्न सुरू आहेत. तरीही जागतिक ऊर्जेच्या एकूण गरजेपैकी तब्बल ८१ टक्के गरज आजही तेल, कोळसा आणि नैसर्गिक वायू या जीवाश्म इंधनांमधूनच भागवली जाते. म्हणजेच जगाची ऊर्जा व्यवस्था अजूनही पारंपरिक इंधनांवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून आहे, हे यातून स्पष्ट होते.

इराणविरुद्ध अमेरिका आणि इस्रायल यांच्यात सुरू असलेल्या संघर्षामुळे इंधन पुरवठ्यावर परिणाम होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. या युद्धामुळे फक्त मध्यपूर्वेतील राजकीय आणि लष्करी परिस्थिती बदलली नाही, तर जगाच्या ऊर्जा सुरक्षेबद्दलही गंभीर प्रश्न उभे राहिले आहेत.

सौर, पवन आणि जलविद्युत यांसारख्या पर्यायांचा वापर वाढत आहे. पण जागतिक अर्थव्यवस्थेचा मोठा भाग अजूनही तेल, कोळसा आणि नैसर्गिक वायूवरच चालतो. वाहतूक, उद्योग, वीज निर्मिती आणि उत्पादन क्षेत्रात या इंधनांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो. त्यामुळे पुरवठ्यात थोडा जरी अडथळा आला, तरी त्याचा फटका अनेक देशांना बसतो.

विकसित देशांपासून विकसनशील अर्थव्यवस्थांपर्यंत अनेक देशांना ऊर्जेच्या गरजेसाठी आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेवर अवलंबून राहावे लागते. त्यामुळे इंधनाच्या किमतीतील चढ-उताराचा थेट परिणाम महागाई आणि उत्पादन खर्चावर होतो.

मध्यपूर्वेतील ऊर्जा पुरवठ्याबाबत अनिश्चितता वाढली आहे. हा प्रदेश जागतिक तेल आणि नैसर्गिक वायू पुरवठ्याच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. त्यातही होर्मुझची सामुद्रधुनी हा जागतिक तेल वाहतुकीचा महत्त्वाचा सागरी मार्ग आहे.

या मार्गावरील वाहतुकीत अडथळे आले, तर आंतरराष्ट्रीय बाजारात तेलाचा पुरवठा कमी होण्याची भीती असते. त्याचा परिणाम कच्च्या तेलाच्या किमती, इंधन वाहतूक आणि विविध देशांच्या अर्थव्यवस्थांवर होऊ शकतो. युद्धामुळे निर्माण होणारी भीती आणि अनिश्चितता यामुळेही ऊर्जा बाजारातील अस्थिरता वाढू शकते.

सध्याच्या संघर्षाने एक गोष्ट स्पष्ट केली आहे. फक्त जीवाश्म इंधनांवर अवलंबून असलेली ऊर्जा व्यवस्था कोणत्याही मोठ्या जागतिक संकटात असुरक्षित ठरू शकते. म्हणूनच देशांना ऊर्जा स्रोतांमध्ये विविधता आणण्याची आणि स्वदेशी ऊर्जा उत्पादन वाढवण्याची गरज आहे.

सौर आणि पवन ऊर्जेसारख्या अक्षय स्रोतांमध्ये गुंतवणूक वाढवणे, ऊर्जा साठवणूक तंत्रज्ञान विकसित करणे आणि इंधनाचा कार्यक्षम वापर करणे महत्त्वाचे ठरणार आहे. मात्र हे पर्याय वाढवण्यासाठी मोठी गुंतवणूक, आधुनिक पायाभूत सुविधा आणि दीर्घकालीन नियोजन लागते. त्यामुळे जीवाश्म इंधनांवरील अवलंबित्व कमी करण्याचा प्रवास सोपा नाही. इराण संघर्षाने जगाला ऊर्जा सुरक्षेचे महत्त्व पुन्हा एकदा दाखवून दिले आहे.