डिजिटल अरेस्ट ते डीपफेक: सायबर फसवणूक दाखवणारे पाच भारतीय शो आणि चित्रपट
अंकुश बहुगुणा यांचा 40 तासांचा डिजिटल-अरेस्टचा अनुभव आणि जान्हवी कपूरचा AI डीपफेक व्हिडिओ, या पार्श्वभूमीवर डिजिटल फसवणुकीचे चित्रण करणाऱ्या पाच कलाकृती.
इन्फ्लुएन्सर अंकुश बहुगुणा यांचा 40 तासांचा 'डिजिटल-अरेस्ट'चा अनुभव आणि जान्हवी कपूरचा समावेश असलेला अलीकडचा AI-जनरेटेड डीपफेक व्हिडिओ, या दोन्ही प्रकरणांमुळे भारतात डिजिटल फसवणूक ही अतिशय चिंतेची बाब बनत चालली आहे.
एकीकडे ही प्रकरणे सायबर फसवणूक आणि आर्थिक शोषणाचा धोका दाखवतात. दुसरीकडे कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (AI) वापर करून प्रतिमा कशा विकृत करता येतात आणि वैयक्तिक मर्यादा कशा ओलांडल्या जातात, हेही यातून उघड होते.
फिशिंग नेटवर्क, आर्थिक घोटाळे आणि AI च्या माध्यमातून होणारी फेरफार, अशा डिजिटल फसवणुकीच्या अनेक रूपांवर प्रकाश टाकणारे पाच भारतीय शो आणि चित्रपट पुढीलप्रमाणे आहेत.
पहिला शो आहे 'स्कॅम १९९२ : द हर्षद मेहता स्टोरी'. १९९२ च्या सुरक्षा घोटाळ्यावर आधारित या शोमध्ये स्टॉक ब्रोकर हर्षद मेहताच्या उत्कर्षाची आणि पतनाची कहाणी आहे. मुंबईच्या शेअर बाजारात प्रसिद्धीच्या झोतात आलेला हर्षद मेहता पुढे भारतातील सर्वात कुख्यात आर्थिक घोटाळ्यांपैकी एकात अडकला. प्रतीक गांधी यांची भूमिका असलेली आणि हंसल मेहता यांनी दिग्दर्शित केलेली ही मालिका बँकिंगमधील त्रुटी, आर्थिक व्यवहार आणि हा घोटाळा लोकांसमोर आणणारा मीडिया तपास यांचा शोध घेते. पत्रकार सुचेता दलाल आणि देवाशिष बसू यांच्या 'द स्कॅम: हू वन, हू लस्ट, हू गॉट अवे' या पुस्तकावरून ही मालिका रुपांतरित केली आहे. आर्थिक बाजारातील गुंतागुंत आणि प्रणालीतील त्रुटींचा गैरफायदा घेतल्यास काय परिणाम होतात, याची झलक ती देते. हा शो सोनी लिव्हवर पाहता येईल.
दुसरा आहे 'CTRL'. अनन्या पांडे आणि विहान समत यांच्या भूमिका असलेल्या या चित्रपटात एक इन्फ्लुएन्सर आपल्या डिजिटल आयुष्यातून एक्स-बॉयफ्रेंडला पुसून टाकण्यासाठी AI ॲप्लिकेशनची मदत घेते. पण नंतर तिला समजते की त्या तंत्रज्ञानामागचा उद्देश अत्यंत भयानक आहे. विक्रमादित्य मोटवाणे दिग्दर्शित हा नेटफ्लिक्स थ्रिलर वैयक्तिक डेटा, AI साधने आणि तंत्रज्ञानावरील वाढत्या अवलंबित्वाचा गैरवापर करून लोकांची दिशाभूल कशी केली जाऊ शकते, हे मांडतो. डेटाचा गैरवापर आणि ऑनलाइन फेरफार ही त्यातली थीम सायबर गुन्हेगारी आणि डीपफेक तंत्रज्ञानाबद्दलच्या वाढत्या चिंतेशी जुळणारी आहे. हा चित्रपट नेटफ्लिक्सवर उपलब्ध आहे.
तिसरा शो 'स्कॅम २००३ : द तेलगी स्टोरी'. शेअर बाजारापासून खोट्या कागदपत्रांकडे वळत ही मालिका अब्दुल करीम तेलगीच्या स्टॅम्प पेपर घोटाळ्याच्या ऑपरेशन्सचा मागोवा घेते. गगन देव रिआर यांची भूमिका असलेली ही मालिका स्टॅम्प पेपर सिस्टममधील कमकुवतपणाचा फायदा घेऊन एक मोठे नेटवर्क कसे उभे राहिले, ते दाखवते. पत्रकार संजय सिंग यांच्या 'तेलगी घोटाळा: रिपोर्टर्स डायरी' या पुस्तकावर आधारित हा शो ऑपरेशनचे प्रमाण आणि मोठ्या आर्थिक घोटाळ्यापर्यंत वाढू देणाऱ्या नेटवर्कचा शोध घेतो. तो सोनी लिव्हवर पाहता येईल.
चौथा शो आहे 'जामताडा: सबका नंबर आयेगा'. मोठ्या आर्थिक संस्थांपासून लक्ष वळवून हा शो रोजच्या फोन वापरणाऱ्यांपर्यंत येतो. झारखंडमधील ऑनलाइन फसवणुकीशी जोडल्या गेलेल्या जामताडा शहरातील फिशिंग घोटाळ्यांचा तो शोध घेतो. ही क्राईम ड्रामा मालिका फोन कॉल करून लोकांकडून गोपनीय बँकिंग माहिती काढून घेणाऱ्या तरुणांवर आधारित आहे. फसव्या कॉल्स आणि डिजिटल-अरेस्ट घोटाळ्यांच्या काळात हा शो विशेष समर्पक वाटतो, कारण एक साधा फोन कॉलही फसवणुकीचे साधन कसा बनू शकतो, हे तो दाखवतो. हा शो नेटफ्लिक्सवर आहे.
पाचवी कलाकृती आहे 'बॅड बॉय बिलियनेअर्स: इंडिया' ही डॉक्युमेंट्री मालिका. विजय मल्ल्या, नीरव मोदी आणि सुब्रत रॉय यांच्यासह भारतातील प्रमुख व्यावसायिकांभोवतीचे वाद आणि आरोप ती तपासते. संग्रहित फुटेज, मुलाखती आणि अन्वेषणात्मक कथाकथनाच्या मदतीने शक्तिशाली व्यावसायिक साम्राज्यांचा उदय आणि त्यानंतरचे कायदेशीर व आर्थिक वाद ही मालिका मांडते. एखाद्या विशिष्ट घोटाळ्यावर लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी ती कॉर्पोरेट महत्त्वाकांक्षा, कथित आर्थिक गैरव्यवहार आणि उत्तरदायित्वाचे व्यापक जग तपासते. व्यावसायिक यश वादात सापडते तेव्हा काय परिणाम होऊ शकतात, याची झलक ती देते. ही मालिका नेटफ्लिक्सवर पाहता येईल.
