कोजागिरी पौर्णिमा देशात कशी साजरी होते: महाराष्ट्रात आटीव दूध, गुजरातमध्ये रास-गरबा

आश्विन महिन्यातील पौर्णिमेला कोजागिरी पौर्णिमा साजरी केली जाते. तिला शरद पौर्णिमा आणि कोजागरी पौर्णिमा अशीही नावे आहेत, शिवाय वेगवेगळ्या प्रांतांमध्ये आणखी नावे आहेत. पावसाळा संपून शरद ऋतू सुरू झाल्यावर आकाशात पूर्ण चंद्र चमकतो, रात्र चांदण्याने उजळते आणि चंद्रप्रकाशात ठेवलेल्या दुधाचा प्रसाद घेतला जातो. त्यामुळे या सणाला वेगळे महत्त्व मिळाले आहे.

'को जागर्ति?' म्हणजे 'कोण जागे आहे?' असा प्रश्न देवी लक्ष्मी विचारते, अशी धार्मिक मान्यता या पौर्णिमेशी जोडलेली आहे. या रात्री जागरण करून लक्ष्मीपूजन करणाऱ्या भक्तांवर देवीची कृपा होते, अशी श्रद्धा आहे. महाराष्ट्रात आटीव दूध पिऊन जागरण केले जाते. देशाच्या इतर भागांत मात्र लक्ष्मीपूजन, रास-गरबा, कुमारिका पूजन आणि श्रीकृष्णाच्या रासलीलेचे कार्यक्रम होतात.

महाराष्ट्रात या दिवशी खास उत्साह असतो. काही ठिकाणी रात्री लक्ष्मीपूजन आणि इंद्रपूजन करण्याची परंपरा आहे, त्यात ऐरावतावर बसलेल्या इंद्राची पूजा केली जाते. लक्ष्मीच्या स्वागतासाठी घर स्वच्छ करून दिव्यांची सजावट करतात.

कोजागिरीचे सगळ्यात मोठे आकर्षण म्हणजे आटीव दूध. दूध आटवून त्यात साखर, केशर, वेलची, बदाम आणि पिस्ते घालतात. हे दूध चंद्रप्रकाशात ठेवून मग प्रसाद म्हणून घेतले जाते. चंद्रप्रकाशात ठेवलेले दूध आरोग्यासाठी चांगले असते, अशी जुनी समजूत आहे. शहरांमध्ये इमारतींच्या गच्चीवर, अंगणात किंवा मोकळ्या जागेत कुटुंबीय आणि मित्रमंडळी जमतात. गाणी, भजन, गप्पा आणि खेळ करत रात्र जागवली जाते. अनेक ठिकाणी सामूहिक कोजागिरी होते आणि सगळ्यांना दुधाचा प्रसाद दिला जातो. त्यामुळे हा सण श्रद्धेबरोबरच कौटुंबिक स्नेहाचे आणि सामाजिक एकोप्याचे प्रतीक झाला आहे.

पश्चिम बंगालमध्ये या पौर्णिमेला 'कोजागरी लक्ष्मी पूजा' किंवा 'लोख्खी पुजो' म्हणतात. बंगाली समाजात या दिवशी देवी लक्ष्मीच्या पूजेला विशेष महत्त्व आहे. दुर्गापूजा संपल्यानंतर येणाऱ्या या पौर्णिमेला अनेक कुटुंबांमध्ये लक्ष्मीपूजा केली जाते. घर स्वच्छ करून प्रवेशद्वारापासून देवघरापर्यंत तांदळाच्या पिठाने 'अल्पना' काढतात. या रांगोळीत शुभचिन्हे आणि लक्ष्मीच्या पावलांचे ठसे काढले जातात. देवीने घरात यावे आणि कुटुंबाला सुख, समृद्धी लाभावी, अशी त्यामागची भावना असते. देवीला फळे, मिठाई, खीर आणि इतर पदार्थांचा नैवेद्य दाखवला जातो. काही कुटुंबांत खिचडीचाही नैवेद्य असतो.

गुजरातमध्ये हा सण 'शरद पूनम' या नावाने ओळखला जातो आणि या दिवशी चंद्राला विशेष महत्त्व दिले जाते. पौर्णिमेच्या चांदण्यात रास-गरबा खेळणे हे इथले मुख्य आकर्षण आहे. मंदिरांच्या प्रांगणात, सार्वजनिक मैदानांमध्ये आणि घरांच्या अंगणात रास-गरब्याचे आयोजन होते. पारंपरिक वेशात स्त्री-पुरुष एकत्र येऊन तालात नृत्य करतात. भक्तिगीते, लोकगीते आणि पारंपरिक संगीतामुळे सगळा परिसर उत्साहाने भरून जातो. काही ठिकाणी चंद्रप्रकाशात दूध आणि 'पौंआ' म्हणजे पोहे खाण्याची परंपरा आहे. श्रीकृष्णाच्या भक्तीशी जोडलेल्या रासोत्सवालाही महत्त्व दिले जाते.

ओडिशामध्ये कोजागिरी पौर्णिमेला 'कुमार पौर्णिमा' म्हणतात आणि कुमारिका व तरुण मुलींच्या आयुष्यात या सणाला मोठे स्थान आहे. मुली पारंपरिक पोशाख घालून धार्मिक विधी करतात. काही परंपरांमध्ये सूर्योदयापासून उपवास केला जातो आणि चंद्रदर्शनानंतर चंद्राची पूजा करून नैवेद्य दाखवला जातो. चांगला जीवनसाथी मिळावा आणि पुढचे आयुष्य सुखी व्हावे, अशी प्रार्थना करण्याची प्रथा काही ठिकाणी आहे. 'खई' म्हणजे लाह्या, गूळ, नारळ, केळी आणि विविध फळे यांचा नैवेद्य असतो. पारंपरिक गीते, नृत्य आणि खेळ यांतून हा उत्सव साजरा होतो.

उत्तर भारतात मथुरा, वृंदावन आणि ब्रजभूमीमध्ये शरद पौर्णिमेला विशेष धार्मिक महत्त्व आहे. भगवान श्रीकृष्ण आणि गोपी यांच्या दिव्य रासलीलेशी ही पौर्णिमा जोडली जाते. धार्मिक मान्यतेनुसार शरद पौर्णिमेच्या चांदण्यात श्रीकृष्णाने गोपींसोबत महारास केला. म्हणून वृंदावन आणि ब्रज परिसरातील कृष्णमंदिरांमध्ये या दिवशी विशेष पूजा, भजन, कीर्तन आणि रासलीलेचे कार्यक्रम होतात. राधा-कृष्णाच्या मूर्तींना आकर्षक वस्त्रे आणि अलंकार घातले जातात. काही मंदिरांमध्ये पांढऱ्या वस्त्रांना प्राधान्य दिले जाते. चंद्राच्या शुभ्र प्रकाशाशी जुळणारी ही सजावट भक्तांच्या मनात भक्तिभाव जागवते. या परंपरेतून प्रेम, भक्ती आणि परमेश्वराशी एकरूप होण्याचा आध्यात्मिक संदेश दिला जातो.