दसऱ्याला शमीपूजन आणि आपट्याची पाने: पांडव व कौत्साच्या कथा

दसऱ्याला शमीपूजन आणि शस्त्रपूजा करण्याची परंपरा प्रचलित आहे. या परंपरेशी महाभारतातील पांडवांची कथा आणि कौत्स ऋषींची पौराणिक कथा जोडली जाते.

महाभारतात पांडवांच्या आयुष्यात वनवास आणि अज्ञातवास या दोन घटनांना विशेष स्थान आहे. द्यूतात हरल्यानंतर पांडवांना बारा वर्षांचा वनवास आणि त्यानंतर एक वर्षाचा अज्ञातवास भोगावा लागला. अज्ञातवासात त्यांची ओळख उघड झाली असती, तर त्यांना पुन्हा वनवासात जावे लागले असते.

म्हणून पांडवांनी विराट राजाच्या मत्स्य देशात वेगवेगळी रूपे घेऊन वास्तव्य केले. युधिष्ठिर कंक झाले, भीम बल्लव झाले, अर्जुन बृहन्नला झाले, नकुल ग्रंथिक झाले आणि सहदेव तंतिपाल झाले. द्रौपदीने सैरंध्री म्हणून विराट राजाच्या पत्नीची सेवा स्वीकारली.

प्रचलित पौराणिक कथेनुसार, अज्ञातवासात जाण्यापूर्वी पांडवांनी आपली शस्त्रे एका शमीच्या वृक्षावर सुरक्षित ठेवली होती. त्यात अर्जुनाचे गांडीव धनुष्य आणि इतर शस्त्रांचा समावेश होता. अज्ञातवासाच्या शेवटी कौरवांनी विराट राजाच्या गोधनावर हल्ला केला. तेव्हा अर्जुनाने बृहन्नलेचे रूप सोडून आपली खरी ओळख सांगितली. शमीच्या वृक्षावरची शस्त्रे परत घेऊन त्याने विराट राजपुत्र उत्तराच्या मदतीने कौरवांच्या सैन्याचा सामना केला.

या प्रसंगातून अर्जुनाचे शौर्य, कर्तव्यनिष्ठा आणि योग्य वेळी सामर्थ्य वापरण्याची वृत्ती दिसते. शस्त्रे परत घेऊन युद्धाला सज्ज होण्याच्या या कथेशी विजयादशमीला होणाऱ्या शस्त्रपूजेचा आणि शमीपूजनाचा संबंध जोडला जातो. मात्र पांडवांचा अज्ञातवास ज्या दिवशी संपला, तो दिवस आजच्या विजयादशमीचाच होता, असे महाभारतातील कथनावरून निर्विवादपणे सांगता येत नाही.

दुसरी कथा कौत्साची आहे. प्राचीन काळी गुरुकुल पद्धतीने शिक्षण दिले जाई. विद्यार्थी गुरूंच्या आश्रमात राहून विद्या शिकत आणि शिक्षण संपल्यावर गुरूंच्या आज्ञेनुसार पुढचे आयुष्य सुरू करत. गुरूंच्या ऋणातून मुक्त होण्यासाठी गुरुदक्षिणा देण्याची परंपराही होती.

पौराणिक कथेनुसार, कौत्स हा बुद्धिमान आणि विनयशील विद्यार्थी वरतंतू ऋषींच्या आश्रमात शिकत होता. त्याने गुरूंच्या मार्गदर्शनाखाली चौदा विद्या आत्मसात केल्या. शिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्याने गुरूंच्या चरणी नतमस्तक होऊन गुरुदक्षिणा देण्याची इच्छा व्यक्त केली.

वरतंतू ऋषींनी आधी दक्षिणा घेण्यास नकार दिला. कौत्साचे ज्ञान, त्याची निष्ठा आणि त्याचे उत्तम वागणे हेच आपल्यासाठी समाधानाचे आहे, असे त्यांनी सांगितले. पण कौत्स आपल्या निर्णयावर ठाम राहिला. शेवटी शिष्याचा आग्रह पाहून ऋषींनी चौदा कोटी सुवर्णमुद्रांची दक्षिणा मागितली. चौदा विद्यांपैकी प्रत्येकीसाठी एक कोटी सुवर्णमुद्रा, असे या कथेत सांगितले जाते.

गुरूंची आज्ञा मानणाऱ्या कौत्साने ती दक्षिणा द्यायचा निश्चय केला. पण एवढ्या सुवर्णमुद्रा कुठून मिळवायच्या, हा प्रश्न त्याच्यासमोर होता. तेव्हा त्याला अयोध्येचा राजा रघू याची आठवण झाली. रघुराजा दानशूरपणासाठी प्रसिद्ध होता आणि त्याच्या दरबारातून कोणताही याचक निराश होऊन परतत नसे.

कौत्स दरबारात पोहोचला, पण राजाने नुकताच विश्वजित यज्ञ केला होता. यज्ञानंतर सर्व संपत्ती दान करण्याची परंपरा पाळून रघुराजाने आपले धन दान केले होते. त्यामुळे कौत्साला देण्यासाठी सुवर्णमुद्रा त्याच्याकडे शिल्लक नव्हत्या. तरीही दारात आलेल्या याचकाला रिकाम्या हाताने पाठवणे राजाला मान्य नव्हते. त्याने कौत्साची गरज समजून घेतली आणि त्याला काही काळ थांबायला सांगितले.

कौत्साला मदत करायचीच, असा निश्चय राजाने केला. स्वतःजवळ संपत्ती नसली तरी पराक्रमाच्या जोरावर धन मिळवण्याची त्याची तयारी होती. धनाचा अधिपती मानल्या जाणाऱ्या कुबेराकडून सुवर्णमुद्रा मिळवण्याचा विचार करून त्याने युद्धाची तयारी करायचे ठरवले.

रघुराजाचा पराक्रम आणि दृढ संकल्प पाहून कुबेराने संघर्ष टाळला. त्याने अयोध्येत सुवर्णमुद्रांचा वर्षाव केला. या कथेत आपटा आणि शमीच्या वृक्षांवर सुवर्णमुद्रांचा वर्षाव झाल्याचे वर्णन आढळते. अशा प्रकारे रघुराजाला कौत्साची गुरुदक्षिणा देण्यासाठी लागणारे धन मिळाले.