शुगर, कोलेस्टेरॉल शांतपणे वाढतात; स्ट्रोकशी संबंध डॉ. मधुरा जोगवार यांनी उलगडला

जागतिक स्ट्रोक दिन 29 ऑक्टोबर रोजी साजरा झाला. त्या निमित्ताने मेट्रोपोलिस हेल्थकेअर लिमिटेड (मुंबई) च्या लॅब चीफ डॉ. मधुरा जोगवार यांनी रक्तातील वाढलेली साखर आणि वाढलेलं कोलेस्टेरॉल यांच्याबद्दल माहिती दिली. आपल्याला काहीच त्रास होत नसला, तरी या दोन गोष्टी शरीरावर शांतपणे परिणाम करत असू शकतात, असं त्यांनी सांगितलं.

डॉ. जोगवार यांच्या म्हणण्यानुसार, रक्तातील साखर वाढणं आणि कोलेस्टेरॉलची पातळी बिघडणं ही दोन्ही गोष्टी अनेक वर्षं ठळक लक्षणं न दाखवता हळूहळू आरोग्यावर परिणाम करू शकतात. जेव्हा लक्षणं दिसायला लागतात, तेव्हा शरीराचं काही प्रमाणात नुकसान आधीच झालेलं असू शकतं.

ब्लड शुगर म्हणजे रक्तातील ग्लुकोज, जो शरीराला ऊर्जा देणारा मुख्य स्रोत आहे. स्वादुपिंडात (Pancreas) तयार होणारं इन्सुलिन हे हार्मोन ग्लुकोज पेशींपर्यंत पोहोचवायला मदत करतं. इन्सुलिन नीट काम करत नसेल किंवा पुरेसं तयार होत नसेल, तर रक्तातली साखर वाढते आणि हळूहळू डायबेटीस होऊ शकतो, असं डॉ. जोगवार यांनी सांगितलं. एखाद्याची साखर अनेक महिने किंवा वर्षभरही वाढलेली राहू शकते आणि तरीही डायबेटीसची नेहमीची लक्षणं जाणवतीलच असं नाही. प्री-डायबेटीसमध्ये साखर सामान्यपेक्षा जास्त असते, पण डायबेटीसच्या पातळीपर्यंत पोहोचलेली नसते. तपासणी केली नाही तर ही स्थितीही अनेकदा लक्षात येत नाही.

कोलेस्टेरॉल हा शरीरातला चरबीयुक्त पदार्थ आहे. पेशी तयार करायला आणि काही हार्मोन्सच्या निर्मितीसाठी त्याची गरज असते. पण LDL कोलेस्टेरॉल, ज्याला सामान्य भाषेत 'वाईट कोलेस्टेरॉल' म्हणतात, त्याचं प्रमाण जास्त झालं की ते रक्तवाहिन्यांच्या आतल्या भिंतींवर जमा होतं. त्यातून प्लाक्स (Plaques) नावाचे थर तयार होतात. हे थर कालांतराने रक्तवाहिन्या अरुंद करतात आणि त्यांची लवचिकता कमी करतात.

स्ट्रोक म्हणजे मेंदूचा झटका दोन प्रकारे येतो, असं डॉ. जोगवार यांनी स्पष्ट केलं. मेंदूला रक्त पुरवणारी रक्तवाहिनी ब्लॉक झाली आणि ऑक्सिजन मेंदूपर्यंत पोहोचला नाही, तर तो इस्केमिक स्ट्रोक (Ischaemic Stroke). मेंदूतली एखादी रक्तवाहिनी फुटून मेंदूत किंवा आसपास रक्तस्राव झाला, तर तो हॅमरेजिक स्ट्रोक (Haemorrhagic Stroke).

त्यांच्या म्हणण्यानुसार, LDL जास्त असल्यास प्लाक्स तयार व्हायला मदत होते आणि इस्केमिक स्ट्रोकचा धोका वाढतो. डायबेटीसमुळे रक्तवाहिन्यांचं नुकसान होतं, आतल्या आवरणावर परिणाम होतो, शरीरातली सूज किंवा दाह (Inflammation) वाढतो आणि अ‍ॅथेरोस्क्लेरोसिस (Atherosclerosis) ही प्रक्रिया वेगाने होऊ शकते. म्हणजे रक्तवाहिन्यांमध्ये चरबीयुक्त थर जमून त्या हळूहळू अरुंद होतात. उच्च रक्तदाब हा रक्तस्रावामुळे होणाऱ्या स्ट्रोकचा मोठा धोकादायक घटक आहे. डायबेटीसमुळे उच्च रक्तदाब आणि हृदयविकारासारख्या आजारांचाही धोका वाढतो.

साखर आणि कोलेस्टेरॉलसोबत उच्च रक्तदाब, धूम्रपान, शारीरिक हालचालींचा अभाव किंवा वाढलेलं वजन असेल, तर धोका आणखी वाढतो, कारण हे घटक एकमेकांचा परिणाम वाढवतात, असं डॉ. जोगवार म्हणाल्या. अमेरिकेतील सेंटर्स फॉर डिसीज कंट्रोल अँड प्रिव्हेन्शनच्या (US Centers for Disease Control and Prevention) माहितीनुसार, डायबेटीस असलेल्यांना हृदयविकार किंवा स्ट्रोक होण्याची शक्यता इतरांपेक्षा जवळपास दुप्पट असते.

तपासण्यांबद्दल त्यांनी सांगितलं की, ब्लड ग्लुकोज टेस्टमधून साखरेची सध्याची पातळी कळते. HbA1c टेस्टमधून मागच्या साधारण दोन ते तीन महिन्यांतली सरासरी पातळी कळते. लिपिड प्रोफाइलमध्ये एकूण कोलेस्टेरॉल, LDL, HDL (ज्याला अनेकदा 'चांगलं कोलेस्टेरॉल' म्हणतात) आणि ट्रायग्लिसराइड्स, म्हणजे रक्तातल्या चरबीचा आणखी एक प्रकार, यांचं प्रमाण समजतं. Apo A, Apo B आणि Lipoprotein(a) या विशेष तपासण्या नेहमीच्या लिपिड प्रोफाइलपेक्षा जास्त माहिती देतात. डायबेटीस असलेल्या, कमी वयात हृदयविकार झालेल्या किंवा कुटुंबात हार्ट अटॅक अथवा स्ट्रोकचा ठोस इतिहास असलेल्यांसाठी त्या उपयुक्त ठरू शकतात, असं डॉ. जोगवार यांनी सांगितलं.

कोणत्या तपासण्या आणि किती वेळाने कराव्यात, हे वय, कौटुंबिक वैद्यकीय इतिहास, वजन, रक्तदाब आणि इतर धोक्याचे घटक पाहून डॉक्टर सांगू शकतात, असंही त्यांनी नमूद केलं. रिपोर्ट असामान्य आला तर तो रुग्णाच्या एकूण आरोग्याशी जोडून पाहावा लागतो आणि उपचारांचे निर्णय डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच घ्यावेत, असं त्या म्हणाल्या.

स्ट्रोकची प्रमुख लक्षणं म्हणून डॉ. जोगवार यांनी अचानक चेहरा एका बाजूला वाकडा होणं, हात किंवा पायात अशक्तपणा अथवा बधिरपणा जाणवणं, बोलताना अडचण येणं, तोल जाणं आणि अचानक दृष्टीत बदल होणं ही लक्षणं सांगितली. यापैकी काहीही जाणवलं तर तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी, असं त्या म्हणाल्या. स्ट्रोकच्या उपचारांमध्ये सुरुवातीचा 'गोल्डन अवर' निर्णायक असतो, कारण उपचारातल्या प्रत्येक मिनिटाच्या उशिराने मेंदूतल्या आणखी पेशी नष्ट होऊ शकतात, असंही त्यांनी सांगितलं.