स्तनातील गाठीची बायोप्सी का केली जाते आणि नमुन्याचं लॅबमध्ये पुढे काय होतं

स्तनात गाठ जाणवली किंवा मॅमोग्राममध्ये काहीतरी वेगळं दिसलं, की महिलांच्या मनात चिंता येणं साहजिक आहे. "मला कॅन्सर तर नाही ना?" हाच प्रश्न तेव्हा सगळ्यात आधी पडतो. मेट्रोपोलिस हेल्थकेअर लिमिटेडमध्ये हेड ऑफ डिपार्टमेंट आणि कन्सल्टंट (सर्जिकल पॅथॉलॉजी) असलेल्या डॉ. कुंजल लीला यांनी बायोप्सीबद्दल सविस्तर माहिती दिली आहे.

डॉ. लीला यांच्या म्हणण्यानुसार, डॉक्टरांची तपासणी आणि इमेजिंग टेस्टमधून काही महत्त्वाचे संकेत मिळतात, पण अनेकदा बायोप्सीमुळे या प्रश्नाचं स्पष्ट उत्तर मिळतं. मॅमोग्राममध्ये स्तनात संशयास्पद सावली किंवा बदल दिसू शकतो. तो नेमका काय आहे, त्याचं स्वरूप कसं आहे आणि कोणते उपचार करायचे, हे बायोप्सीतून समजतं. बायोप्सीशिवाय केवळ अंदाज बांधला जातो, असं त्या सांगतात.

त्यांनी GLOBOCAN 2024 च्या आकडेवारीचा आधार घेतला आहे. त्यानुसार भारतात दरवर्षी स्तनाच्या कर्करोगाचे अंदाजे 2,37,231 नवीन रुग्ण आढळतात. देशातील एकूण नवीन कर्करोग रुग्णांपैकी हे प्रमाण 15.2 टक्के आहे. भारतात हा कर्करोग साधारणपणे वयाच्या 40 ते 50 वर्षांदरम्यान जास्त दिसतो आणि पाश्चिमात्य देशांच्या तुलनेत तो जवळपास दहा वर्षं आधी आढळतो. भीतीमुळे किंवा नियमित तपासणी न केल्यामुळे जवळपास निम्म्या महिला तिसऱ्या किंवा चौथ्या टप्प्यात डॉक्टरांकडे येतात, असंही त्या म्हणतात.

डॉ. लीला यांच्या माहितीनुसार, इमेजिंग तपासणीत BIRADS 4 किंवा 5 असा रिपोर्ट आला, म्हणजे कर्करोगाचा संशय व्यक्त झाला, तर बायोप्सीचा सल्ला दिला जातो. नवीन गाठ बराच काळ टिकणं, स्तनाग्रातून रक्तमिश्रित स्त्राव येणं, स्तनाच्या त्वचेवर जाडी येणं किंवा त्वचा आत ओढल्यासारखी (Dimpling) दिसणं आणि काखेत संशयास्पद गाठी जाणवणं, अशा वेळीही बायोप्सीची गरज पडू शकते.

बहुतेक वेळा कोअर नीडल बायोप्सी केली जाते. ती स्थानिक भूल देऊन आणि अल्ट्रासाऊंडच्या मदतीने होते. गाठीमधून ऊतींचे 3 ते 4 छोटे नमुने घेतले जातात. ही प्रक्रिया साधारण 15 मिनिटांत पूर्ण होते, टाके घालावे लागत नाहीत आणि त्याच दिवशी घरी जाता येतं. काही विशिष्ट परिस्थितींत व्हॅक्यूम-असिस्टेड किंवा सर्जिकल बायोप्सीही करावी लागू शकते. बायोप्सी केल्यामुळे कर्करोग पसरत नाही, असं डॉ. लीला यांनी स्पष्ट केलं.

नमुना घेतल्यावर तो लगेच फॉर्मालिनमध्ये ठेवून प्रयोगशाळेत पाठवला जातो. तिथे पॅथॉलॉजिस्टची भूमिका महत्त्वाची असते. ऊतींवर प्रक्रिया करून हिस्टोपॅथॉलॉजी तपासणी केली जाते. त्यातून ऊती सामान्य आहेत का, भविष्यात धोका वाढवणारे बदल आहेत का, की प्रत्यक्ष कर्करोगाच्या पेशी आहेत, हे समजतं. कर्करोग असेल तर त्याचा प्रकार आणि ग्रेड, म्हणजे तो किती आक्रमक असू शकतो, याचाही अंदाज घेतला जातो. काही वेळा इम्युनोहिस्टोकेमिस्ट्री (IHC) या विशेष चाचण्या कराव्या लागतात.

IHC मधील ER, PgR, HER2neu आणि Ki-67 या चाचण्यांमधून कर्करोगाच्या वाढीमागचे घटक आणि पेशी किती वेगाने वाढतात, हे कळतं. डॉ. लीला यांच्या म्हणण्यानुसार, स्तनाच्या कर्करोगाच्या 60 ते 70 टक्के रुग्णांमध्ये ER/PgR पॉझिटिव्ह असतात. त्यांना हार्मोनल उपचारांचा फायदा होऊ शकतो आणि काही प्रकरणांत केमोथेरपी टाळता येऊ शकते. 20 ते 25 टक्के रुग्णांमध्ये HER2neu पॉझिटिव्ह असतं, आणि त्यांच्यावर Trastuzumab या टार्गेटेड इंजेक्शनने उपचार करता येतात. Ki-67 हा पेशी किती वेगाने विभाजित होतात ते दाखवणारा मार्कर आहे. या चाचण्या एकामागोमाग न करता सुरुवातीलाच एकत्र करण्याची (Reflex Testing) शिफारस केली जाते, कारण त्यामुळे वेळ वाचतो आणि उपचार लवकर सुरू करता येतात.

निवडक प्रकरणांमध्ये मॉलिक्युलर किंवा जीनोमिक चाचण्याही केल्या जातात. कर्करोगाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यांत होणाऱ्या जीन टेस्टमधून कर्करोग पुन्हा होण्याची शक्यता दाखवणारा स्कोअर मिळतो. स्कोअर कमी असल्यास केमोथेरपी टाळून फक्त गोळ्यांचे उपचार सुरक्षित ठरू शकतात, तर स्कोअर जास्त असल्यास केमोथेरपीचा फायदा होऊ शकतो, असं त्या सांगतात. प्रगत अवस्थेतील किंवा ट्रिपल निगेटिव्ह रुग्णांमध्ये BRCA1/2, PIK3CA आणि PD-L1 यांचीही तपासणी होते, ज्यातून PARP Inhibitors किंवा Immunotherapy देता येईल का, हे ठरवायला मदत होते.

शेवटी पॅथॉलॉजीच्या अंतिम रिपोर्टमध्ये सूक्ष्मदर्शकाखालील तपासणीचे आणि इतर चाचण्यांचे निष्कर्ष एकत्र केले जातात. मग डॉक्टरांची टीम हे रिपोर्ट, इमेजिंग, रुग्णाची वैद्यकीय स्थिती यांचा एकत्र विचार करून पुढील उपचारांची योजना ठरवते. अवघ्या 15 मिनिटांत घेतलेला एक छोटासा नमुना पुढील अनेक वर्षांच्या उपचारांची दिशा ठरवू शकतो, असं डॉ. लीला यांचं म्हणणं आहे. बायोप्सी म्हणजे काहीतरी वाईट घडल्याचं लक्षण नाही, तर आजाराबद्दल स्पष्ट माहिती मिळवण्याच्या दिशेने उचललेलं पाऊल आहे, असंही त्या म्हणतात.