२९ ऑक्टोबर जागतिक स्ट्रोक दिन: लक्षणे ओळखण्यासाठी FAST सूत्र आणि साडेचार तासांचा 'गोल्डन अवर'

दरवर्षी २९ ऑक्टोबरला जगभर 'जागतिक स्ट्रोक दिन' साजरा केला जातो. स्ट्रोक म्हणजे मेंदूचा पक्षाघात. त्याविषयी समाजात जागृती करणे आणि वेळेवर मिळणाऱ्या वैद्यकीय उपचारांचे महत्त्व सांगणे हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे.

मेंदूच्या एखाद्या भागाचा रक्तपुरवठा अचानक बंद झाला किंवा मेंदूतील रक्तवाहिनी फुटली, तर त्या भागातील पेशींना ऑक्सिजन मिळणे थांबते. काही मिनिटांतच मेंदूच्या हजारो पेशी नष्ट होऊ लागतात. ही अत्यंत गंभीर आणि जीवघेणी आणीबाणीची वैद्यकीय स्थिती असते. मात्र योग्य वेळी अचूक निदान आणि उपचार झाले, तर रुग्णाचा जीव वाचवणे आणि कायमचे अपंगत्व टाळणे शक्य होते.

वर्ल्ड स्ट्रोक ऑर्गनायझेशनने (WSO) यंदाच्या मोहिमेत "प्रत्येक मिनिट महत्त्वाचे आहे" (Every Minute Counts) आणि "FAST पद्धतीने त्वरित पावले उचला" (#ActFAST) यावर विशेष भर दिला आहे. स्ट्रोक आल्यानंतर उपचार जितक्या लवकर सुरू होतात, तितका मेंदूला होणारा धोका कमी होतो. म्हणूनच आरोग्य संघटना, मोठी रुग्णालये आणि वैद्यकीय तज्ज्ञ या दिवशी विविध उपक्रम राबवतात. नागरिकांना सुरुवातीची लक्षणे ओळखण्याचे प्रशिक्षण देतात आणि घाबरून न जाता लगेच पावले उचलण्याचे आवाहन करतात.

स्ट्रोकची लक्षणे अचानक दिसू लागतात आणि शरीराच्या एका भागात ठळकपणे जाणवतात. डॉक्टरांच्या मते, स्ट्रोक ओळखण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय पातळीवर मान्य असलेले 'FAST' सूत्र सर्वांनी समजून घ्यावे.

F म्हणजे Face, चेहरा. व्यक्तीला हसायला सांगावे. हसताना चेहरा किंवा ओठ एका बाजूला झुकत असतील किंवा तिरपे होत असतील, तर ते स्ट्रोकचे स्पष्ट लक्षण आहे. A म्हणजे Arms, हात. दोन्ही हात वर उचलायला सांगावे. एका हातात तीव्र अशक्तपणा जाणवत असेल किंवा तो हात आपोआप खाली येत असेल, तर मेंदूचा कार्यभाग प्रभावित झाल्याचा तो संकेत आहे.

S म्हणजे Speech, बोलणे. एखादे सोपे वाक्य बोलायला सांगावे. जीभ अडखळत असेल, बोलणे अस्पष्ट येत असेल किंवा शब्द आठवणे कठीण जात असेल, तर लगेच लक्ष द्यावे लागते. T म्हणजे Time, वेळ. यापैकी एकही लक्षण दिसले तर अजिबात वेळ न घालवता 108 आपत्कालीन रुग्णवाहिका सेवेशी किंवा जवळच्या स्ट्रोक-रेडी रुग्णालयाशी संपर्क साधावा. याशिवाय अचानक चक्कर येणे, शरीराचा तोल बिघडणे, एका किंवा दोन्ही डोळ्यांनी धूसर दिसणे आणि कारणाशिवाय तीव्र डोकेदुखी होणे ही देखील स्ट्रोकची महत्त्वाची पूर्वलक्षणे असू शकतात, असे सांगितले जाते.

स्ट्रोकच्या रुग्णासाठी सुरुवातीचे साडेचार (४.५) तास 'गोल्डन अवर' म्हणून ओळखले जातात. या काळात रुग्ण सीटी स्कॅन आणि मेंदूतील रक्ताची गाठ वितळवणारे इंजेक्शन (Thrombolysis) उपलब्ध असलेल्या रुग्णालयात पोहोचला, तर पूर्ण बरे होण्याची शक्यता खूप जास्त असते.

अनेकदा लोक ही लक्षणे साधा थकवा, गॅस किंवा व्हिटॅमिनची कमतरता समजून दुर्लक्ष करतात आणि घरगुती उपाय किंवा मसाज करण्यात वेळ घालवतात. प्रत्येक मिनिटाला मेंदूच्या लाखो पेशी मृत होत असतात, म्हणून 'टाइम इज ब्रेन' हे सूत्र लक्षात ठेवावे, असे सांगितले जाते. काही स्ट्रोक मेंदूतील रक्तस्रावामुळे (Haemorrhagic Stroke) होतात, त्यामुळे रुग्णाला खाणेपिणे किंवा डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय ॲस्पिरिनसारखी औषधे देणे टाळावे, असेही यात म्हटले आहे.

तज्ज्ञांच्या मते, स्ट्रोक बहुतांश प्रकरणांत योग्य जीवनशैली आणि सतर्कतेने टाळता येतो. त्यांनी पाच सवयी सांगितल्या आहेत: उच्च रक्तदाबावर नियंत्रण आणि नियमित तपासणी, कमी मीठ व तेलकट पदार्थ आणि ताज्या भाज्या, फळे व फायबरयुक्त अन्न, दररोज किमान ३० मिनिटे वेगाने चालणे, योगासने किंवा हलका व्यायाम, सिगारेट, तंबाखू आणि दारू वर्ज्य करणे, तसेच रक्तातील साखर आणि कोलेस्ट्रॉल नियंत्रणात ठेवणे.

जागतिक स्ट्रोक दिनाचा मुख्य संदेश हा की स्वतःच्या आरोग्याबाबत सक्रिय राहावे, तणावाचे योग्य व्यवस्थापन करावे आणि स्ट्रोकची लक्षणे दिसताच एका मिनिटाचाही उशीर न करता वैद्यकीय मदत घ्यावी.