धनत्रयोदशी देशभर कशी साजरी होते: महाराष्ट्रापासून बंगाल, राजस्थानपर्यंत वेगवेगळ्या प्रथा

दिवाळीच्या प्रकाशउत्सवाची सुरुवात ज्या दिवसापासून होते, तो पहिला महत्त्वाचा दिवस म्हणजे धनत्रयोदशी. उत्तर भारतात याला धनतेरस असेही म्हणतात. आश्विन कृष्ण त्रयोदशीला हा सण साजरा होतो. संपत्ती आणि समृद्धीबरोबरच उत्तम आरोग्य आणि दीर्घायुष्याचाही उत्सव म्हणून या दिवसाकडे पाहिले जाते.

भारताची संस्कृती विविधतेने नटलेली आहे आणि त्यामुळे वेगवेगळ्या राज्यांत धनत्रयोदशी साजरी करण्याच्या पद्धती आणि परंपराही आगळ्यावेगळ्या आणि रंजक आहेत. कुठे काय केले जाते, ते राज्यानुसार पाहू.

महाराष्ट्रात या दिवशी खास करून भगवान धन्वंतरी यांची पूजा होते. धन्वंतरी हे आयुर्वेदाचे जनक आणि देवांचे वैद्य मानले जातात. लोकांचे आरोग्य चांगले राहावे, म्हणून हा दिवस अत्यंत महत्त्वाचा समजला जातो. अनेक घरांत सोन्या-चांदीचे दागिने किंवा नवीन नाणी स्वच्छ धुवून पूजेत ठेवतात. व्यापारी आपल्या पैशांच्या तिजोरीची पूजा करतात. धने आणि गूळ एकत्र करून त्याचा नैवेद्य दाखवण्याचीही महाराष्ट्रात खास परंपरा आहे. आरोग्याचे प्रतीक म्हणून कडुनिंबाच्या पानांचा रस किंवा पानेही घेतली जातात.

उत्तर प्रदेश, दिल्ली आणि पंजाबमध्ये हा सण धनतेरस म्हणून मोठ्या प्रमाणावर साजरा होतो. तिथे तो मुख्यतः माता लक्ष्मी आणि कुबेर देव यांच्या स्वागताशी जोडलेला आहे. या दिवशी तांबे, पितळ किंवा स्टीलची नवीन भांडी, सोन्या-चांदीचे दागिने, झाडू किंवा इलेक्ट्रॉनिक्स वस्तू घेणे अत्यंत शुभ मानले जाते. बाजारपेठा रात्री उशिरापर्यंत रोषणाईने उजळलेल्या असतात. संध्याकाळी घराच्या मुख्य प्रवेशद्वाराबाहेर दक्षिण दिशेला तोंड करून चार वातींचा मोठा चौमुखी दिवा (यमदीपदान) लावला जातो, म्हणजे कुटुंबातील कोणाचाही अकाली मृत्यू होऊ नये.

गुंतवणूक आणि व्यापारासाठी प्रसिद्ध असलेल्या गुजरातमध्ये धनत्रयोदशी म्हणजे आर्थिक वर्षाच्या चांगल्या सुरुवातीचा काळ समजला जातो. व्यापारी आणि व्यावसायिक नवीन हिशोबाच्या वह्या (चोपडा) पूजेसाठी आणतात आणि लक्ष्मी मातेचे प्रतीक म्हणून त्यावर स्वस्तिक काढतात. गुजराती कुटुंबे अंगणात सुंदर रांगोळ्या काढतात, घर दिव्यांनी सजवतात आणि लक्ष्मीच्या आगमनाची वाट पाहतात.

दक्षिण भारतात या दिवसाला धन्वंतरी जयंती म्हणून धार्मिक आणि वैद्यकीय दृष्टिकोनातून जास्त महत्त्व आहे. तमिळनाडूमध्ये सकाळी घरातील सगळे सदस्य एकत्र येऊन आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती, गूळ आणि तूप यांपासून बनवलेले खास औषध (Lehyam/Marundu) घेतात. त्यामुळे वर्षभर आरोग्य उत्तम राहते, अशी त्यांची श्रद्धा आहे. घर पूर्ण स्वच्छ करून देवघरात धन्वंतरी देवाच्या फोटोसमोर दिवे लावले जातात.

पूर्व भारतात पद्धत थोडी वेगळी आहे. बंगालमध्ये दिवाळीत काली पूजेला जास्त महत्त्व असते, तरी धनत्रयोदशीला तिथे यमदीपदान आवर्जून केले जाते. ओडिशा आणि पश्चिम बंगालमध्ये या रात्री घराभोवती आणि तुळशीजवळ १३ मातीचे दिवे लावण्याची प्रथा आहे. काही भागांत पूर्वजांच्या आत्म्याला मार्ग दाखवण्यासाठी उंच बांबूवर आकाशदीप (कंदील किंवा दिवा) टांगला जातो.

राजस्थानच्या ग्रामीण भागात हा दिवस निसर्ग आणि पशुधनाशी जोडलेला आहे. गायी आणि बैलांना सजवून त्यांची पूजा केली जाते, कारण त्यांना खरी संपत्ती मानले जाते. पाण्याचे महत्त्व अधोरेखित करण्यासाठी महिला गावातील विहिरीची किंवा पाण्याच्या स्रोताची पूजा करून तिथे दिवा लावतात.

राज्यानुसार रीतीरिवाज बदलत असले, तरी "आरोग्य हीच खरी संपत्ती" हा धनत्रयोदशीचा मूळ संदेश संपूर्ण भारतात सारख्याच उत्साहाने आणि श्रद्धेने साजरा केला जातो.