१८ वर्षांपासून रोज कुठे ना कुठे उष्णतेचे वादळ, पृथ्वीवर तापमानाचा वाढता धोका

पृथ्वीवर ६ जुलै २००८ पासून रोज कमीत कमी एका ठिकाणी उष्णतेचे वादळ, म्हणजेच हिट स्टॉर्म, तयार होत आहे, असा दावा करण्यात आला आहे. ही मालिका १८ वर्षांपेक्षा जास्त काळ चालू आहे आणि अजून एकदाही खंडित झालेली नाही. हवामानातली वाढती अनिश्चितता, तापमानाचे विक्रम आणि तीव्र उष्णतेच्या घटना यामुळे सगळ्या जगासमोर नवे आव्हान उभे राहिले आहे.

पृथ्वीवरचे वातावरण वेगवेगळ्या प्रकारच्या प्रदूषणामुळे दिवसेंदिवस तापत चालले आहे. अलीकडेच आपण नेपाळमधला अफाट पूर आणि त्याचे हृदयद्रावक रूप पाहिले. बर्फ वितळण्याच्या प्रक्रियेमुळे जगभरातले शास्त्रज्ञ आणि पर्यावरणवादी चिंतेत आहेत. वाढत्या तापमानाचे परिणाम आता आणखी गंभीर स्वरूपात समोर येत आहेत.

उष्णतेचे वादळ म्हणजे फक्त एखाद्या शहरातले तापमान वाढणे नाही. एखाद्या प्रदेशात असामान्य आणि तीव्र उष्णतेची परिस्थिती तयार होते आणि ती माणसाचे आरोग्य, पर्यावरण व रोजचे जीवन यासाठी धोकादायक ठरते, तेव्हा अशा घटनांना व्यापक अर्थाने हिट स्टॉर्म म्हटले जाते.

वाढते तापमान, दीर्घकाळ टिकणाऱ्या उष्णतेच्या लाटा आणि वातावरणातले बदल यांचा यात समावेश होतो. अशा वेळी रात्रीचे तापमानही कमी होत नाही. त्यामुळे दिवसभराच्या उष्णतेतून सावरायला शरीराला संधीच मिळत नाही. परिणामी उष्माघात आणि हृदयाच्या समस्या वाढण्याचा धोका जास्त असतो.

जागतिक तापमानवाढीमुळे तीव्र उष्णतेच्या घटना जास्त वेळा आणि जास्त तीव्रतेने घडत आहेत, असे हवामान अभ्यासक सांगतात. जीवाश्म इंधनाचा वाढता वापर, कोळसा आणि तेल जाळणे, जंगलतोड आणि हरितगृह वायूंचे वाढलेले उत्सर्जन यामुळे पृथ्वीचे तापमान चढत आहे.

शहरांमध्ये काँक्रीटची बांधकामे, वाढती वाहने आणि कमी होत चाललेली झाडे यामुळे उष्णतेचा प्रभाव जास्त जाणवतो. खासकरून रात्रीही शहरांचे तापमान जास्त राहते. त्यामुळे नागरिकांना मोठा त्रास सहन करावा लागतो.

उष्णतेच्या वाढत्या घटनांचा सगळ्यात जास्त परिणाम शेतीवर आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीवर होत आहे. पिकांना लागणारा ओलावा कमी होतो, जमिनीतल्या पाण्याचे बाष्पीभवन वाढते आणि सिंचनाची गरज जास्त भासते. त्यामुळे शेतकऱ्यांच्या उत्पादन क्षमतेवर परिणाम होण्याची शक्यता वाढते. दुसरीकडे उष्णतेमुळे नद्या, तलाव आणि धरणांमधल्या पाण्याच्या उपलब्धतेवरही परिणाम होऊ शकतो.

कामगार, बांधकाम क्षेत्रातले लोक आणि उन्हात काम करणाऱ्या नागरिकांसाठी ही परिस्थिती जास्त धोकादायक ठरते. पृथ्वीवरच्या उष्णतेच्या घटनांची ही लांबलचक मालिका हवामान बदलाच्या वाढत्या आव्हानांकडे लक्ष वेधते. वाढते तापमान रोखण्यासाठी कार्बन उत्सर्जन कमी करणे, वृक्षारोपण, अक्षय ऊर्जेचा वापर आणि ठोस विकासाला प्राधान्य देणे ही काळाची गरज बनली आहे.