ॲनिमेशन दिन: पॅरिसमधील १८९२ च्या पहिल्या शोपासून AI पर्यंतचा प्रवास

दरवर्षी २८ ऑक्टोबरला जगभरात आंतरराष्ट्रीय ॲनिमेशन दिन साजरा केला जातो. पडद्यावरच्या काल्पनिक पात्रांचा हा फक्त उत्सव नाही. त्या पात्रांमध्ये जीव ओतणारे जगभरातले लाखो ॲनिमेटर्स, डिजिटल आर्टिस्ट्स आणि तंत्रज्ञ यांच्या कष्टांचा सन्मान करण्याचा हा दिवस आहे. लहान मुलांच्या आवडत्या कार्टून पात्रांपासून मोठ्या पडद्यावरच्या डोळे दिपवणाऱ्या व्हिज्युअल इफेक्ट्स (VFX) पर्यंत, ॲनिमेशनने माणसाच्या कल्पनाशक्तीला एका वेगळ्याच उंचीवर नेले आहे.

आजच्या डिजिटल युगात ॲनिमेशन आपल्या रोजच्या आयुष्याचा महत्त्वाचा भाग झाले आहे. सोशल मीडियावरच्या शॉर्ट रील्स, मोबाईल गेम्स, हॉलीवूड आणि बॉलीवूडचे ॲक्शन चित्रपट, तसेच वैद्यकीय शिक्षणातले ३डी मॉडेल्स, या सगळ्यांत ॲनिमेशन वापरले जाते. त्यामुळे या दिवसाचे महत्त्व फक्त कलाकारांपुरते राहिलेले नाही. माहिती तंत्रज्ञानाच्या जगातही तो मोलाचा मानला जातो.

या प्रवासाची सुरुवात कशी झाली, तो इतिहास रंजक आहे. २८ ऑक्टोबर १८९२ रोजी पॅरिसमधील 'मुसी ग्रेव्हिन' (Musée Grévin) येथे एमिल रेनो (Émile Reynaud) या फ्रेंच शोधकाने आपल्या 'थिएटर ऑप्टिकल' (Théâtre Optique) या उपकरणातून पहिल्यांदा सार्वजनिक ॲनिमेशन शो सादर केला. हाताने रंगवलेल्या शेकडो चित्रांच्या पट्ट्यांच्या मदतीने पडद्यावर हालचाल दाखवण्याचा हा पहिला यशस्वी प्रयोग होता.

त्या प्रयोगाच्या आठवणीसाठी २००२ मध्ये 'इंटरनॅशनल ॲनिमेटेड फिल्म असोसिएशन' (ASIFA) ने २८ ऑक्टोबर हा दिवस अधिकृतपणे आंतरराष्ट्रीय ॲनिमेशन दिन म्हणून जाहीर केला. त्यानंतर युनेस्कोच्या (UNESCO) पाठिंब्याने जागतिक पातळीवर कार्यशाळा, चित्रपट महोत्सव आणि प्रदर्शनांमधून हा दिवस साजरा होऊ लागला.

गेल्या काही दशकांत ॲनिमेशन उद्योगाने तंत्रज्ञानात मोठी क्रांती केली. एकेकाळी कागदावर प्रत्येक फ्रेम हाताने काढून २डी (2D) ॲनिमेशन बनवले जायचे. त्यासाठी खूप वेळ आणि माणसे लागायची. संगणक आल्यानंतर हे चित्र पूर्णपणे बदलले.

संगणकाने तयार केलेल्या प्रतिमांमुळे (Computer-Generated Imagery - CGI) ॲनिमेटेड पात्रांना जिवंतपणा आणि खोली (Depth) मिळाली. 'टॉय स्टोरी' या पहिल्या पूर्ण ३डी ॲनिमेटेड चित्रपटापासून सुरू झालेला हा प्रवास आज 'अवतार' आणि 'मार्वल'च्या काल्पनिक विश्वापर्यंत पोहोचला आहे. मोशन कॅप्चर (Mo-Cap) तंत्रात प्रत्यक्ष कलाकारांच्या हालचाली आणि चेहऱ्यावरचे हावभाव डिजिटल पात्रांमध्ये उतरवले जातात, त्यामुळे ॲनिमेशन अगदी खरे वाटते. सध्या AI आणि व्हर्च्युअल रिॲलिटीचा (VR) वापरही वाढला आहे. त्यामुळे गेमिंग आणि चित्रपटनिर्मितीचा वेग कैक पटींनी वाढला असून प्रेक्षकांना ३६०-डिग्रीचा वेगळा अनुभव मिळतो आहे.

ॲनिमेशन आता फक्त सिनेमा आणि मालिकांपुरते उरलेले नाही. वैद्यकीय क्षेत्रात क्लिष्ट शस्त्रक्रिया समजून घेण्यासाठी ३डी ॲनिमेशन वापरले जाते. शिक्षणात अवघड संकल्पना सोप्या करून सांगण्यासाठी ॲनिमेटेड व्हिडिओ खूप उपयोगी ठरत आहेत.

डिजिटल मीडिया आणि गेमिंग उद्योग वाढल्यामुळे या क्षेत्रात करिअरच्या मोठ्या संधी तयार झाल्या आहेत. व्हिज्युअल आर्टिस्ट, रिगिंग एक्सपर्ट, ३डी मॉडेलर, कॅरेक्टर डिझायनर आणि VFX स्पेशालिस्ट म्हणून तरुण पिढी या क्षेत्रात मोठी झेप घेत आहे. कल्पकतेला कसलीही मर्यादा नसते आणि योग्य तंत्रज्ञानाची साथ मिळाली तर स्वप्नेही पडद्यावर जिवंत करता येतात, हेच हा दिवस सांगतो.