वाल्मिकी जयंती 26 ऑक्टोबरला: रत्नाकर ते रामायणकार ऋषींची कथा

महर्षी वाल्मिकी यांची जयंती 26 ऑक्टोबर रोजी आहे. भारतीय संस्कृतीच्या परंपरेत त्यांना फार मोठे स्थान आहे. संस्कृत साहित्यातले आदिकवी म्हणून त्यांना ओळखले जाते. त्यांनी रामायण हे महाकाव्य रचले आणि भारतीय साहित्याला मोलाचा ठेवा दिला.

प्रभू श्रीरामांचे जीवन, त्यांचा आदर्श, कर्तव्यनिष्ठा, सत्यपालन, त्याग आणि धर्माचरण या सगळ्याचे दर्शन रामायणातून घडते. शतकानुशतके या ग्रंथाचा परिणाम भारतीय समाजाच्या सांस्कृतिक आणि नैतिक घडणीवर झाला आहे. वाल्मिकींचा स्वतःचा प्रवासही परिवर्तन, साधना आणि आत्मज्ञान यांचे महत्त्व सांगणारा आहे.

त्यांच्या जीवनाबद्दल अनेक पौराणिक कथा सांगितल्या जातात. त्यातल्या एका कथेनुसार, वाल्मिकींचे आधीचे नाव रत्नाकर होते. सुरुवातीला ते चुकीच्या मार्गाने जगत होते. पण नारद मुनींची भेट झाली आणि त्यांच्या आयुष्याला वेगळे वळण मिळाले. आपल्या कृत्यांचा परिणाम काय आणि त्याची नैतिक जबाबदारी कुणाची, हे लक्षात आल्यावर त्यांनी स्वतःला बदलण्याचा मार्ग निवडला, असे ही कथा सांगते.

नारद मुनींच्या उपदेशाने त्यांनी तपश्चर्या सुरू केली आणि रामनामाचा जप केला. खूप काळ चाललेल्या साधनेतून त्यांचे आयुष्य पूर्णपणे बदलले आणि पुढे ते मोठे तपस्वी व ऋषी म्हणून प्रसिद्ध झाले. तपश्चर्येच्या वेळी त्यांच्याभोवती वारूळ तयार झाले, या कथेमुळे त्यांना 'वाल्मिकी' हे नाव मिळाले, अशी पौराणिक मान्यता आहे.

वाल्मिकींना आदिकवी, म्हणजे पहिले कवी, असे म्हटले जाते. त्यांचे रामायण हे संस्कृतमधले आदिकाव्य मानले जाते. परंपरेनुसार, ते एकदा तमसा नदीच्या काठावर गेले होते. तिथे क्रौंच पक्ष्यांच्या जोडीतल्या एका पक्ष्याला पारध्याने मारल्याचे त्यांनी पाहिले. जोडीदार गेल्यामुळे व्याकूळ झालेल्या पक्षिणीचा आक्रोश बघून त्यांच्या मनात करुणा दाटली आणि त्यांच्या तोंडून छंदबद्ध शब्द बाहेर पडले. अशा प्रकारे संस्कृतमधला पहिला श्लोक तयार झाला, अशी कथा आहे. करुणा, संवेदनशीलता आणि काव्य यांचा सुंदर संगम या प्रसंगात दिसतो.

परंपरेनुसार, रामायणात सुमारे 24 हजार श्लोक आहेत आणि त्याचे सात कांड आहेत: बालकांड, अयोध्याकांड, अरण्यकांड, किष्किंधाकांड, सुंदरकांड, युद्धकांड आणि उत्तरकांड. श्रीरामांचा जन्म, बालपण, वनवास, सीताहरण, हनुमान व सुग्रीव यांच्याशी झालेली मैत्री, लंकेवरील युद्ध आणि रावणाचा वध अशा अनेक घटना यात आहेत. पण रामायणाचे महत्त्व फक्त या घटनांपुरते नाही. आदर्श पुत्र, बंधू, पती, राजा आणि कर्तव्य जाणणारा माणूस अशी अनेक रूपे यातून समोर येतात.

श्रीरामांचे सत्यपालन, सीतामातेची निष्ठा, लक्ष्मणाचा त्याग, भरताचे भावावरचे प्रेम आणि हनुमानाची सेवाभावना ही रामायणातली मुख्य मूल्ये आहेत. कुटुंब, समाजातली जबाबदारी, राज्यकारभार, मैत्री, त्याग आणि धर्म याबद्दल हा ग्रंथ मार्गदर्शन करतो, म्हणून आजही लोकांच्या मनात त्याचे स्थान टिकून आहे.

रामायणाच्या उत्तरकांडातील परंपरेनुसार, सीतामाता वनवासात असताना वाल्मिकींच्या आश्रमात राहिल्या. तिथेच लव आणि कुश यांचा जन्म झाला आणि वाल्मिकींच्या देखरेखीखाली त्यांचे संगोपन झाले, असे सांगितले जाते. वाल्मिकींनी त्यांना शिकवले आणि रामायणाचे गायनही शिकवले. पुढे दोघांनी रामायण गाऊन श्रीरामांसमोर आपल्या वडिलांच्या जीवनाची कथा सादर केली, असे परंपरेत सांगितले जाते.

वाल्मिकींचे योगदान फक्त साहित्यापुरते नाही, तर भारतीय सांस्कृतिक परंपरेला आकार देणारे आहे. आदिकवी म्हणून त्यांनी संस्कृत काव्यपरंपरेचा पाया घातला, तर रामायणातून सत्य, धर्म, त्याग, प्रेम आणि कर्तव्य यांचे महत्त्व समाजापुढे मांडले.