जय-विजय यांना शाप, रावण-कुंभकर्ण हे त्यांचे दुसरे जन्म; पुराणकथेतील वैकुंठाच्या द्वारपालांची गोष्ट

रामायणाच्या कथा आपण सगळेच लहानपणापासून ऐकत आलो आहोत, त्यामुळे रावण सर्वांना माहिती आहे. पण पुराणकथांनुसार रावण पूर्वी वैकुंठात भगवान विष्णूंच्या द्वारपालांपैकी एक होता, असे सांगितले जाते. भगवान विष्णूंच्या दर्शनासाठी त्याला तीन वेळा असुरकुळात जन्म घ्यावा लागला, अशी एक कथा हिंदू पुराणपरंपरेत सांगितली जाते.

या कथेनुसार वैकुंठात भगवान विष्णूंच्या दरवाजाचे रक्षण जय आणि विजय हे दोन द्वारपाल करत होते. एकदा सनक, सनंदन, सनातन आणि सनत्कुमार हे लहान वयाचे चार ऋषी भगवान विष्णूंच्या दर्शनासाठी वैकुंठात आले. जय-विजय यांनी त्यांना आत जाण्यापासून अडवले. त्यामुळे संतापलेल्या ऋषींनी दोन्ही द्वारपालांना पृथ्वीवर जन्म घेण्याचा शाप दिला.

या शापातून सुटण्याचे दोन मार्ग भगवान विष्णूंनी सांगितले. पहिला मार्ग म्हणजे सात जन्म भक्त म्हणून पृथ्वीवर राहणे आणि दुसरा म्हणजे तीन जन्म भगवान विष्णूंचे शत्रू म्हणून घेणे. आपल्या आराध्य देवापासून फार काळ दूर राहावे लागू नये, म्हणून जय-विजय यांनी तीन जन्मांचा मार्ग निवडला.

पहिल्या जन्मात जय-विजय हिरण्याक्ष आणि हिरण्यकशिपू या असुरांच्या रूपात जन्माला आले. भगवान विष्णूंनी वराह अवतारात हिरण्याक्षाचा वध केला. भक्त प्रल्हादाच्या रक्षणासाठी घेतलेल्या नरसिंह अवतारात हिरण्यकशिपूचा वध झाला.

दुसऱ्या जन्मात त्यांनी रावण आणि कुंभकर्ण या रूपात जन्म घेतला. रावण लंकेचा राजा होता आणि कुंभकर्ण त्याचा भाऊ होता. या जन्मात भगवान विष्णूंनी श्रीरामांच्या रूपात अवतार घेऊन रावणाचा वध केला. त्यामुळे रामायणातील रावणवध हा फक्त अधर्मावर धर्माने मिळवलेला विजय नाही, तर जय-विजय यांना शापातून मुक्त करण्याचा भागही आहे, असे या कथेत सांगितले जाते.

तिसऱ्या जन्मात जय-विजय हे शिशुपाल आणि दंतवक्र या रूपात आले, असे भागवत पुराणात वर्णन आहे. शिशुपाल श्रीकृष्णाचा विरोधक होता. राजसूय यज्ञाच्या वेळी श्रीकृष्णांनी त्याचा वध केला. दंतवक्राचाही श्रीकृष्णांनी वध केल्याचे पुराणकथेत सांगितले जाते. या तीन जन्मांनंतर जय-विजय शापातून मुक्त झाले आणि त्यांना पुन्हा वैकुंठात भगवान विष्णूंच्या सेवेत परतण्याची संधी मिळाली.

या कथेतून एक वेगळा आध्यात्मिक विचार समोर येतो. रावणासारखे पात्र फक्त खलनायक म्हणून नव्हे, तर एका मोठ्या दैवी कथानकाचा भाग म्हणूनही पाहिले जाते. ही माहिती हिंदू पुराणपरंपरेतील कथांवर आधारित आहे. रामायणाच्या वेगवेगळ्या आवृत्त्यांमध्ये तपशील वेगवेगळे आढळू शकतात, हेही लक्षात ठेवायला हवे.

थोडक्यात, भागवत पुराणातील कथेनुसार रावण हा वैकुंठातील द्वारपाल जय याचा दुसरा जन्म होता. विजय याने कुंभकर्णाच्या रूपात जन्म घेतला, असे सांगितले जाते. वैकुंठात प्रवेश रोखल्यामुळे सनक, सनंदन, सनातन आणि सनत्कुमार या चार ऋषींनी त्यांना पृथ्वीवर जन्म घेण्याचा शाप दिला होता. पहिल्या जन्मात हिरण्याक्ष आणि हिरण्यकशिपू, दुसऱ्या जन्मात रावण आणि कुंभकर्ण, तर तिसऱ्या जन्मात शिशुपाल आणि दंतवक्र अशी त्यांची रूपे पुराणकथेत सांगितली जातात.