तुकडोजी महाराजांची ५८ वी पुण्यतिथी: खंजिरी भजन आणि ग्रामगीतेचा वारसा

राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांची तिथीनुसार ५८ वी पुण्यतिथी ३० ऑक्टोबर रोजी साजरी केली जाते. महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेतील महान संत, समाजसुधारक, राष्ट्रप्रेमी आणि ग्रामविकासाचे प्रभावी विचारवंत म्हणून त्यांना ओळखले जाते.

अध्यात्म आणि समाजकार्य यांची सांगड घालून त्यांनी सामान्य माणसाच्या आयुष्यात बदल घडवण्याचा प्रयत्न केला. भजन, कीर्तन, ग्रामस्वच्छता, शिक्षण, व्यसनमुक्ती आणि राष्ट्रीय एकात्मता या मार्गांनी त्यांनी समाजाला जागे केले. त्यांचे सगळे आयुष्य राष्ट्रसेवा, मानवता आणि सामाजिक समतेच्या विचारांसाठी वाहिलेले होते.

तुकडोजी महाराजांचा जन्म २९ एप्रिल १९०९ रोजी अमरावती जिल्ह्यातील यावली गावात झाला. त्यांचे मूळ नाव माणिक बंडोजी इंगळे. लहानपणापासूनच त्यांना अध्यात्म, भजन आणि चिंतनाची आवड होती. संतपरंपरेतील विचारांचा त्यांच्यावर प्रभाव पडला आणि पुढे त्यांनी आपल्या साधनेला समाजसेवेची जोड दिली.

त्यांच्यासाठी अध्यात्म म्हणजे फक्त ईश्वरभक्ती नव्हती. माणसाच्या जगण्यात चांगला बदल घडवण्याचे ते साधन होते. अंधश्रद्धा, जातिभेद, अज्ञान आणि वाईट रूढी दूर करण्यासाठी त्यांनी आपले विचार आणि वाणी प्रभावीपणे वापरली.

खंजिरी भजन हे त्यांच्या कार्याचे खास वैशिष्ट्य होते. खंजिरीच्या तालावर सादर होणाऱ्या भजनांमधून अध्यात्मासोबत समाजातले वास्तवही समोर येत असे. त्यांची भाषा साधी, ओघवती आणि सामान्य माणसाला सहज कळणारी होती. म्हणूनच त्यांचे विचार गावाकडच्या लोकांपर्यंत पोहोचले. प्रत्येकाने स्वतःच्या प्रगतीबरोबरच गावाच्या आणि देशाच्या विकासातही हातभार लावावा, असा त्यांचा आग्रह होता आणि त्यांच्या भजनांमुळे अनेकांना समाजकार्याची प्रेरणा मिळाली.

ग्रामगीता हा त्यांच्या विचारविश्वातला सर्वांत महत्त्वाचा ग्रंथ मानला जातो. देशाचा सर्वांगीण विकास व्हायचा असेल तर ग्रामीण जीवनाचा विकास हवा, ही या ग्रंथाची मध्यवर्ती भूमिका आहे. भारत खेड्यांचा देश असल्याने गावांचा विकास झाल्याशिवाय देशाची प्रगती पूर्ण होणार नाही, असे ते मानत. गाव स्वच्छ, एकजुटीचे, शिक्षित, स्वावलंबी आणि व्यसनमुक्त असावे, अशी त्यांची अपेक्षा होती.

तरुणांनी राष्ट्रसेवा आणि समाजसेवेकडे वळावे, असे आवाहन त्यांनी केले. श्रमाला प्रतिष्ठा देणे, सार्वजनिक हिताचे काम करणे आणि समाजातील दुर्बल घटकांना मदत करणे ही मूल्ये त्यांनी रुजवली.

ते आध्यात्मिक साधक असण्याबरोबरच प्रखर राष्ट्रभक्तही होते. स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळात भजने आणि भाषणांमधून त्यांनी लोकांमध्ये राष्ट्रीय जागृती निर्माण केली. स्वातंत्र्य, स्वाभिमान आणि सामाजिक जबाबदारी यांचे महत्त्व त्यांनी लोकांना पटवून दिले. त्यांच्या राष्ट्रकार्याची दखल घेऊन पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी त्यांना 'राष्ट्रसंत' ही उपाधी दिल्याचे उल्लेख आढळतात. त्यामुळे त्यांच्या समाजप्रबोधनाच्या कार्याला देशपातळीवर मान्यता मिळाली.

त्यांचे कार्य भारतापुरते मर्यादित नव्हते. १९५५ मध्ये जपानमध्ये झालेल्या विश्वधर्म आणि विश्वशांती परिषदेत त्यांनी भारताचे प्रतिनिधित्व केले. तिथे भारतीय अध्यात्म, शांतता आणि मानवकल्याणाचा संदेश जगापर्यंत पोहोचवण्याची संधी त्यांना मिळाली.

११ ऑक्टोबर १९६८ रोजी अमरावती जिल्ह्यातील गुरुकुंज आश्रम, मोझरी येथे तुकडोजी महाराजांचे महानिर्वाण झाले. तरीही त्यांच्या विचारांचा आणि कार्याचा प्रभाव आजही टिकून आहे. ग्रामगीता, त्यांची भजने आणि समाजसेवेची प्रेरणा यांतून त्यांचा वारसा पुढच्या पिढ्यांपर्यंत पोहोचत आहे.