देवाला अत्तर वाहावे का? कोणत्या देवतेच्या पूजेत काय पाळावे

हिंदू धर्मात पूजेच्या वेळी देवाला चंदन, फुले, धूप आणि अत्तर अर्पण करण्याची परंपरा आहे. सुगंध म्हणजे पवित्रता, प्रसन्नता आणि भक्तिभावाची खूण मानली जाते. देवाला सुगंध अर्पण करणे म्हणजे आपली श्रद्धा आणि आदर व्यक्त करणे. पण प्रत्येक देवतेला अत्तर लावण्याची पद्धत सारखीच असते का, हा प्रश्न उरतोच.

गंध, पुष्प, धूप आणि दीप यांना हिंदू पूजाविधीत विशेष महत्त्व आहे. षोडशोपचार पूजेत देवतेला गंध अर्पण करणे हा एक उपचार आहे. चंदन, कुंकू किंवा इतर सुगंधी द्रव्ये त्या त्या देवतेच्या पूजापरंपरेनुसार वाहिली जातात. काही मंदिरांमध्ये तसेच घरगुती पूजांमध्येही अत्तर अर्पण करण्याची प्रथा दिसते. मात्र सर्वच देवतांना अत्तर वाहावे, असा एकच सर्वमान्य नियम हिंदू धर्मात नाही. देवतेचे स्वरूप, स्थानिक परंपरा, संप्रदाय आणि पूजाविधी यांनुसार पद्धत बदलू शकते.

श्रीकृष्णाच्या पूजेत सुगंधी चंदन, तुळशीपत्र आणि सुगंधी फुलांना महत्त्व आहे. काही भक्तिपरंपरांमध्ये श्रीकृष्णाला सुगंधी अत्तरही अर्पण केले जाते. भगवान विष्णूच्या पूजेतही गंध अर्पण करण्याची परंपरा आहे. देवी लक्ष्मीची पूजा सुगंधी फुले, चंदन, धूप आणि दीप यांनी केली जाते. काही परंपरांमध्ये देवीला गुलाब किंवा कमळाच्या सुगंधाचे अत्तर वाहतात. धनत्रयोदशी, दिवाळी आणि लक्ष्मीपूजनाच्या वेळी भक्त आपल्या कुलाचारानुसार सुगंधी द्रव्ये अर्पण करू शकतात.

दुर्गा आणि इतर शक्तिदेवतांच्या पूजेत गंध, कुंकू, फुले आणि धूप वापरले जातात. काही शक्तिपीठांत किंवा स्थानिक परंपरांत अत्तर वाहण्याची पद्धत असू शकते, पण देवीच्या विशिष्ट पूजाविधीत सांगितलेले नियम पाळणे योग्य ठरते. श्रीगणेशाच्या पूजेत दुर्वा, लाल फुले, शेंदूर आणि चंदन यांना विशेष महत्त्व आहे. काही घरगुती पूजांमध्ये गणपतीला सुगंधी द्रव्य अर्पण केले जाते, पण मूर्तीचा प्रकार आणि परंपरा पाहूनच अत्तर वापरावे.

भगवान शंकराच्या पूजेत बेलपत्र, जलाभिषेक, धोतरा आणि परंपरेनुसार चंदन वापरतात. शिवलिंगावर अत्तर शिंपडणे ही सर्वत्र मान्य किंवा आवश्यक पद्धत नाही. त्यामुळे कोणतेही सुगंधी द्रव्य वाहण्यापूर्वी आपल्या मंदिरातील किंवा घरातील पूजापद्धतीचा विचार करावा. अभिषेकाच्या द्रव्यांत अत्तर मिसळणे टाळावे. हनुमानजींच्या पूजेत काही परंपरांनुसार शेंदूर, चमेलीचे तेल, फुले आणि इतर साहित्य वापरले जाते. चमेलीचे तेल आणि अत्तर ही वेगवेगळी द्रव्ये आहेत आणि हनुमानजींना अत्तर वाहणे सर्वत्र आवश्यक मानले जात नाही.

अमुक देवतेला अत्तर वाहणे पूर्णपणे निषिद्ध आहे, अशी सर्वमान्य यादी नाही. त्यामुळे अत्तर लावल्याने काही वाईट घडते किंवा दोष लागतो, असा निष्कर्ष काढणे योग्य नाही. तरीही काही ठिकाणी काळजी घ्यावी लागते. शिवलिंगावर अत्तर थेट शिंपडण्याऐवजी गंध अर्पण करावे. शेंदूर किंवा तेल लावलेल्या मूर्तींवर, तसेच धातू, लाकूड किंवा रंगवलेल्या मूर्तींवर अत्तरातील घटकांमुळे डाग पडू शकतात किंवा पृष्ठभागाला इजा होऊ शकते, म्हणून ते थेट लावू नये. मंदिरात मंदिराच्या नियमांनुसारच सुगंधी द्रव्य अर्पण करावे आणि पुजाऱ्यांची परवानगी नसताना मूर्तीवर काहीही शिंपडू नये. कुलदैवत किंवा ग्रामदैवताची पूजा त्या परंपरेत सांगितलेल्या वस्तूंनुसार करावी.

अत्तर वाहताना आधी त्या देवतेच्या पूजापरंपरेचा विचार करावा. मूर्तीवर थेट अत्तर लावणे आवश्यक नाही. स्वच्छ कापसावर किंवा पूजेला योग्य अशा माध्यमावर अत्तराचे एक-दोन थेंब घेऊन ते देवतेजवळ ठेवता येतात. मंदिरात किंवा विशिष्ट पूजाविधीत वेगळी पद्धत सांगितली असेल, तर तीच पाळावी. नैसर्गिक किंवा अल्कोहोलमुक्त असलेले प्रत्येक अत्तर मूर्तीवर लावण्यासाठी सुरक्षित असेलच असे नाही, म्हणून मूर्तीच्या साहित्याची काळजी घ्यावी.

अत्तर अर्पण करण्यामागची मुख्य भावना भक्ती, आदर आणि पवित्रता ही आहे. अत्तराचा सुगंध देवाला प्रसन्न करण्यासाठी अनिवार्य आहे, असे मानण्यापेक्षा आपल्या परंपरेनुसार श्रद्धेने पूजा करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. अत्तर वाहिले नाही म्हणून पूजा अपूर्ण राहते किंवा अत्तर लावल्याने दोष लागतो, असे सरसकट म्हणता येत नाही. कोणतेही सुगंधी द्रव्य वाहण्यापूर्वी त्या देवतेची पूजापद्धती, मंदिराचे नियम आणि मूर्तीचे स्वरूप लक्षात घ्यावे.