११ ऑक्टोबरला घटस्थापना: पितृपक्षानंतर लगेच शारदीय नवरात्र का येते, त्यामागची परंपरा

यंदा पितृपक्षाची सांगता १० ऑक्टोबर रोजी होत आहे आणि दुसऱ्याच दिवशी, रविवार ११ ऑक्टोबर २०२६ रोजी घटस्थापनेने शारदीय नवरात्रोत्सवाला सुरुवात होणार आहे. पितृपक्ष संपताच नवरात्र का सुरू होते, याचे उत्तर हिंदू पंचांगातील तिथींच्या क्रमात आहे, असे सांगितले जाते.

भाद्रपद पौर्णिमेनंतर पितृपक्ष सुरू होतो. हा काळ पूर्वजांचे स्मरण करण्याचा, त्यांच्या ऋणाची जाणीव ठेवण्याचा आणि कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा मानला जातो. पितरांना तर्पण, श्राद्ध आणि श्रद्धांजली वाहून पितृपक्षाची सांगता होते. त्यानंतर येणाऱ्या आश्विन शुक्ल प्रतिपदेपासून शारदीय नवरात्र सुरू होते.

हिंदू संस्कृतीत माणूस जन्मापासूनच अनेक ऋणांशी जोडलेला मानला जातो, त्यात पितृऋणाला विशेष महत्त्व आहे. जीवन, संस्कार, परंपरा, कुटुंब आणि संस्कृती देणाऱ्या पूर्वजांची आठवण ठेवणे ही नैतिक जबाबदारी समजली जाते. म्हणूनच पितृपक्षात ज्ञात आणि अज्ञात पूर्वजांच्या नावाने श्राद्ध, तर्पण, पिंडदान आणि अन्नदान असे विधी केले जातात. या दिवसांत भौतिक सुखापेक्षा स्मरण, संयम, श्रद्धा आणि कृतज्ञतेला जास्त महत्त्व असते. त्यामुळे हा काळ फक्त दुःखाचा किंवा शोकाचा नसून 'आपण कुठून आलो?' याची जाणीव करून देणारा आहे, असे सांगितले जाते.

पितृपक्षानंतर आश्विन शुक्ल प्रतिपदा येते आणि ही तिथी शारदीय नवरात्राची सुरुवात मानली जाते. एकीकडे पितृपक्षात पूर्वजांचे स्मरण केले जाते, तर दुसरीकडे नवरात्रात आदिशक्तीचे आवाहन करून नवचैतन्याचा स्वीकार केला जातो. पूर्वजांच्या आशीर्वादाची भावना मनात ठेवून पुढच्या वाटचालीसाठी शक्ती आणि सकारात्मकता मागण्याची ही परंपरा आहे.

नवरात्र म्हणजे आदिशक्तीची उपासना. या काळात देवीच्या वेगवेगळ्या रूपांची पूजा होते. दुर्गा, महालक्ष्मी, महासरस्वती आणि काली या रूपांतून स्त्रीशक्तीचे आणि दैवी सामर्थ्याचे दर्शन घडते. नऊ दिवसांत उपवास, जप, ध्यान, देवीची आराधना, सप्तशती पठण, भजन-कीर्तन आणि विविध धार्मिक अनुष्ठाने केली जातात. महाराष्ट्रात अनेक ठिकाणी घटस्थापना करून देवीसमोर अखंड नंदादीप लावला जातो. घटस्थापना ही नवरात्राची नुसती सुरुवात नसून घरात आणि मनात दैवी शक्तीचे स्वागत करण्याचे प्रतीक आहे.

शारदीय नवरात्राचा काळ पावसाळा संपून शरद ऋतू सुरू होण्याचा असतो. निसर्गातही या दिवसांत बदल जाणवतो. म्हणून भारतीय परंपरेत हा काळ शरीर, मन आणि वातावरणाच्या शुद्धीकरणासाठी साधना, उपवास आणि सात्त्विक आहाराशी जोडलेला आहे. उपवास आणि संयमाचा संबंध फक्त श्रद्धेशी नसून आहार-विहारातील शिस्त आणि आत्मसंयमाशीही लावला जातो. उत्सवातून मन प्रसन्न ठेवणे आणि शरीर-मनाला नव्या ऋतूसाठी तयार करणे, हा त्यामागचा व्यापक दृष्टिकोन सांगितला जातो.

पितृपक्षात मागे वळून पाहिले जाते, पूर्वजांनी दिलेल्या संस्कारांची आठवण केली जाते आणि त्यांच्या जीवनातील मूल्ये पुढे नेण्याचा संकल्प केला जातो. नवरात्रोत्सवात शक्ती, विजय, ज्ञान आणि सद्गुणांची उपासना होते. त्यामुळे पितृपक्षानंतर नवरात्र येणे हे फक्त दिनदर्शिकेतील तिथींचा क्रम नसून भारतीय संस्कृतीतील जीवनदृष्टीचे प्रतीक म्हणूनही पाहता येते.

यंदाच्या नवरात्रोत्सवाच्या तारखा अशा आहेत: घटस्थापना रविवार ११ ऑक्टोबर २०२६, महानवमी १९ ऑक्टोबर २०२६ आणि विजयादशमी मंगळवार २० ऑक्टोबर २०२६. नवरात्रातील प्रत्येक दिवस देवीच्या आराधनेत, जप-ध्यानात आणि सात्त्विक आचरणात घालवण्याची परंपरा आहे. नवमीला नवरात्राची सांगता होते आणि त्यानंतर विजयादशमी, म्हणजेच दसरा साजरा केला जातो.