स्मार्टफोनच्या काळातही पुण्याच्या जुन्या जीपीओ इमारतीचा थाट कायम

मोबाईलवरच्या एका क्लिकने संदेश काही सेकंदांत जगाच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचतो. व्हाट्सऐप, ई-मेल आणि सोशल मीडियाच्या या काळात कागदावर लिहिलेल्या पत्राची जागा जवळपास इतिहासजमा झाली आहे. तरीही पुण्याच्या मध्यवर्ती भागातली ऐतिहासिक जीपीओची इमारत या बदलाची साक्ष देत आजही उभी आहे. जागतिक टपाल दिनानिमित्त या इमारतीकडे पाहिले, तर 'दाक'च्या काळापासून डिजिटल सेवांपर्यंतचा टपाल व्यवस्थेचा प्रवास तिने जवळून पाहिल्याचे जाणवते.

पुण्यातल्या टपाल सेवेचा इतिहास ब्रिटिश काळाच्याही आधीपर्यंत मागे जातो. पेशव्यांच्या काळात 'दाक'च्या माध्यमातून महत्त्वाच्या ठिकाणी संदेश पोहोचवले जात होते. १८१८ नंतर ब्रिटिशांनी पुण्यातली टपाल व्यवस्था अधिक संघटित केली. त्यानंतर १८५४ च्या पोस्ट ऑफिस कायद्यामुळे देशभरातच टपाल व्यवस्थेत मोठे बदल झाले.

पुणे जीपीओच्या परिसरात जुन्या काळाच्या अनेक खुणा आजही दिसतात. पूर्वी टपाल वाहून नेण्यासाठी हत्तींचा वापर होत असे. त्या हत्तींच्या साखळ्या किंवा दोर बांधण्यासाठी वापरले जाणारे दगड आजही या परिसरात आहेत आणि तो इतिहास सांगतात. याशिवाय जीपीओ परिसरातल्या जुन्या पत्रपेटीवर राणी एलिझाबेथच्या मुकुटाचे चिन्ह आहे. या पत्रपेटीतून पाठवलेल्या पत्रांवर पुणे मुख्य टपाल कार्यालयाचा खास चित्रमय शिक्का उमटत असे.

काळ बदलला आणि टपाल व्यवस्थेनेही स्वतःमध्ये तसे बदल केले. स्पीड पोस्ट, पार्सल, बचत योजना, टपाल जीवन विमा, आधारशी संबंधित सेवा अशा अनेक सेवा आता टपाल कार्यालयातून मिळतात. त्यामुळे टपाल कार्यालय म्हणजे फक्त पत्र पाठवण्याची जागा राहिलेली नाही. पुणे जीपीओसह शहरातल्या वेगवेगळ्या टपाल कार्यालयांत नागरिक आर्थिक आणि इतर नागरी सेवांसाठी येतात.

एकेकाळी एखादे पत्र आपल्या माणसापर्यंत पोहोचायला दिवस, आठवडे लागत. आता डिजिटल संदेश काही सेकंदांत पोहोचतो. तरीही कागदावर लिहिलेल्या पत्राची भावनिक किंमत कायम आहे. म्हणूनच पुण्याच्या या ऐतिहासिक जीपीओकडे पाहताना ती केवळ सरकारी कार्यालयाची जागा नसून, शहराच्या बदलत्या संवादव्यवस्थेचा जिवंत इतिहास असल्याचे वाटते.

इतिहासाच्या खुणांचा थोडक्यात आढावा असा: १९ व्या शतकात पुण्यात संघटित टपाल व्यवस्थेचा विस्तार झाला. १८५४ मध्ये पोस्ट ऑफिस कायद्यानंतर देशभर टपाल व्यवस्थेत मोठा बदल झाला. १९२८ मध्ये पुणे जीपीओच्या सध्याच्या इमारतीचा विस्तार झाला. जुन्या काळात हत्ती बांधण्यासाठी वापरलेले दगड आजही परिसरात आहेत. राणी एलिझाबेथच्या मुकुटाचे चिन्ह असलेली पत्रपेटीही तिथे आहे. आजचे जीपीओ हे पत्रांबरोबरच पार्सल, बचत, विमा, आधार अशा विविध सेवांचे केंद्र आहे.

जागतिक टपाल दिनाच्या निमित्ताने पुण्याच्या जीपीओकडे पाहिले, तर 'पत्रातून डिजिटल संदेशापर्यंत'चा प्रवास एकाच इमारतीत अनुभवता येतो.