अभ्यासात एआयचा वापर: मुलांना हुशार करतो की आळशी? ८०/२० नियम पाळा

आजचा काळ डिजिटल क्रांतीचा आहे. आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) मुळे आयुष्याच्या प्रत्येक बाजूत वेगाने बदल होत आहेत, आणि त्याचा परिणाम मुलांच्या शिक्षणावर आणि शिकण्याच्या सवयींवरही दिसू लागला आहे. एआय टूल्स मुलांची आवड आणि गरज बघून शिकवतात, अवघड प्रश्नांची उत्तरे लगेच देतात आणि कठीण विषय सोपे करून सांगतात. पण प्रत्येक नाण्याला दोन बाजू असतात. तंत्रज्ञानामुळे जशा संधी आल्या, तसेच धोके आणि आव्हानेही वाढली आहेत.

'पाथ एआय टेक्नॉलॉजी'चे संस्थापक आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) डॉ. कनिष्क अग्रवाल यांच्या म्हणण्यानुसार, शिक्षणात एआयचा हेतू मुलांना फक्त पटकन उत्तरे देणे हा नाही. मुलांमध्ये स्वतः विचार करण्याची क्षमता, ज्ञान आणि संवेदनशीलता वाढवणे हा खरा हेतू आहे. एआयमुळे मुले स्मार्ट होत आहेत की आळशी, याबद्दल अनेकांचा गोंधळ आहे. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर मुले एआयकडूनच शोधू लागली, तर त्यांच्या विचार करण्यावर आणि समस्या सोडवण्याच्या क्षमतेवर काय परिणाम होईल, हा प्रश्न आहे.

सध्या सगळेच छोट्या-मोठ्या कामांसाठी एआय वापरत आहेत. मुले 'एआय ट्यूटर'कडून शिकतात, गृहपाठ करताना आणि प्रोजेक्टसाठीही आर्टिफिशियल इंटेलिजन्सची मदत घेतात.

योग्य पद्धतीने वापर केला, तर मुले आणि शिक्षक दोघांनाही फायदा होऊ शकतो. वर्गात सगळ्या मुलांना एकाच वेगाने शिकवले जाते आणि त्यामुळे काही मुले मागे पडतात. एआय प्लॅटफॉर्म्सनी हे चित्र बदलले आहे. एआय मुलाची क्षमता आणि शिकण्याचा वेग समजून घेऊन त्याला हवे तसे अभ्यास साहित्य तयार करते. शिक्षकांना प्रत्येक मुलाची कमकुवत बाजू ओळखता येते आणि कमकुवत विद्यार्थ्यांसाठी वेगळ्या पद्धतीने शिकवता येते. व्हिज्युअल आणि इंटरॲक्टिव्ह कंटेंटमुळे मुले विज्ञान, कोडिंग आणि नवीन भाषा खेळता खेळता शिकतात, त्यामुळे उत्सुकता आणि सर्जनशीलता वाढते.

मात्र प्रत्येक कामासाठी मुले एआयवर अवलंबून राहू लागली, तर त्यांच्या मानसिक विकासावर वाईट परिणाम होऊ शकतो. गृहपाठ किंवा प्रोजेक्ट मिळाला की मुले स्वतः विचार करण्याऐवजी एआयकडून उत्तर तयार करून घेतात, आणि त्यामुळे त्यांची प्रॉब्लेम-सॉल्व्हिंग स्किल प्रभावित होत आहे. एआय नेहमी १००% बरोबर असतेच असे नाही. लहान मुलांना बरोबर आणि चुकीच्या माहितीतला फरक कळत नाही, म्हणून ते चुकीच्या तथ्यांनाच खरे मानू लागतात. शिक्षक आणि मित्रांशी बोलणे कमी झाल्याने मुलांचा सामाजिक आणि भावनिक विकासही मंदावू शकतो.

अभ्यासाच्या नावाखाली सतत स्क्रीनला चिकटून राहण्याचे गंभीर परिणाम समोर येत आहेत, आणि त्याकडे वेळीच लक्ष देणे गरजेचे आहे. जास्त वेळ स्क्रीन बघितल्याने दृष्टी कमकुवत होणे, डोकेदुखी आणि झोप न येणे असे त्रास वाढत आहेत. डिजिटल जगात रमल्यामुळे मुले मैदानी खेळ, पुस्तके वाचणे आणि मित्रांसोबत प्रत्यक्ष वेळ घालवणे यापासून दूर जात आहेत.

डिजिटल सुरक्षा आणि गोपनीयतेत पालकांची जबाबदारी मोठी आहे. अनेक ॲप्स मुलांचे लोकेशन, नाव आणि सर्च हिस्ट्री सेव्ह करतात. मुले कोणती ॲप्स वापरतात, हे पालकांनी तपासले पाहिजे. कोणत्याही अनोळखी प्लॅटफॉर्मवर आपले नाव, फोटो, फोन नंबर किंवा पासवर्ड शेअर करू नये, असे मुलांना शिकवले पाहिजे. शाळांनीही एआयच्या वापरासाठी कडक मार्गदर्शक तत्त्वे बनवावीत आणि सायबर सुरक्षेवर जनजागृती सत्रे घ्यावीत.

तंत्रज्ञान कधीही मानवी शिक्षकाची आणि स्वतःच्या विचारांची जागा घेऊ शकत नाही. म्हणूनच मुलांसाठी '८०/२० नियम' (80/20 Rule) लावावा. म्हणजे कोणतीही असाइनमेंट किंवा प्रश्न सोडवताना मुलाने आधी ८०% मेंदू स्वतः वापरून उत्तर शोधण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. उरलेल्या २०% भागासाठीच, म्हणजे उत्तर अधिक चांगले करण्यासाठी, संशोधनासाठी किंवा नवीन कल्पना मिळवण्यासाठी एआयची मदत घ्यावी.