नेपच्यूनच्या पलीकडे नवा संभाव्य बटु ग्रह सापडला, रुबिन वेधशाळेच्या डेटातून शोध

सूर्यमालेच्या अत्यंत थंड आणि गडद सीमेवर खगोलशास्त्रज्ञांना एक आश्चर्यकारक खगोलीय पिंड सापडला आहे. त्याला तात्पुरते नाव दिले आहे '2026 ED138'. ही वस्तू संभाव्य 'बटु ग्रह' (Dwarf Planet) असू शकते, असा दावा शास्त्रज्ञांनी केला आहे. चिलीमधील वेरा सी. रुबिन वेधशाळेने (Vera C. Rubin Observatory) गोळा केलेल्या डेटाच्या मदतीने हा शोध लागला.

हा पिंड खरोखरच बटु ग्रह ठरला, तर खगोलशास्त्राच्या इतिहासातली ती अत्यंत महत्त्वाची घटना असेल. कारण आतापर्यंत सूर्यमालेत प्लूटो, सेरेस, एरिस, हाउमिया आणि माकेमाके या फक्त ५ बटु ग्रहांना अधिकृत पुष्टी मिळाली आहे.

हा पिंड एवढा मोठा आहे की स्वतःच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे त्याचा आकार जवळजवळ गोल झाला असण्याची शक्यता आहे. सामान्य लघुग्रह किंवा अवकाशातला खडक आणि बटु ग्रह यांच्यातला हाच मुख्य फरक असतो. नेपच्यूनच्या कक्षेच्या पलीकडे असलेल्या या बर्फाळ पिंडाचा व्यास ६०० ते १,५०० किलोमीटर (अंदाजे ३७३ ते ९७२ मैल) असावा, असा अंदाज आहे.

हा शोध सेंटर फॉर ॲस्ट्रोफिजिक्स (CfA | Harvard & Smithsonian) चे खगोलशास्त्रज्ञ मॅथ्यू होलमन (Matthew Holman) यांनी लावला. १३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी त्यांनी सहकारी केविन नेपियर यांच्यासोबत विकसित केलेला प्रगत सर्च कोड वापरून रुबिन वेधशाळेच्या डेटाबेसमध्ये ही वस्तू शोधली. होलमन म्हणाले, "माझी पहिली प्रतिक्रिया होती की, हे खरोखरच सत्य आहे का? कारण एवढ्या अंतरावर असलेल्या अशा महाकाय खगोलीय वस्तू खूप दुर्मिळ असतात. माझ्या कोडने काही चूक केली नाही ना, हे तपासण्यासाठी मी लगेच रुबिन वेधशाळेच्या कॅटलॉगमध्ये फेरतपासणी सुरू केली."

पुढच्या तपासात दिसले की रुबिन दुर्बिणीने २०२६ च्या सुरुवातीला मार्च ते जुलै दरम्यान या वस्तूची अनेक वेळा नोंद केली होती. २०१६ मधल्या जुन्या दुर्बीण डेटाच्या संगणकीय विश्लेषणातही तिच्या खुणा सापडल्या. सूर्यापासून एवढ्या दूर असूनही ती अपेक्षेपेक्षा बरीच तेजस्वी दिसत होती. त्यामुळे नेपच्यूनच्या पलीकडच्या इतर सामान्य ट्रान्स-नेपच्यूनियन वस्तूंपेक्षा (TNOs) ती आकाराने खूप मोठी असली पाहिजे, असा निष्कर्ष शास्त्रज्ञांनी काढला.

हा शोध ज्या वेधशाळेमुळे शक्य झाला, ती उत्तर चिलीतल्या ८,७९९ फूट (२,६८२ मीटर) उंच सेरो पाकोन पर्वतावर आहे. तिथे २८ फूट (८.४ मीटर) रुंदीचा मुख्य आरसा बसवला आहे. या दुर्बिणीने एप्रिल २०२५ मध्ये पहिली छायाचित्रे (First Light) घेतली. जून २०२६ पासून तिने १० वर्षांचा 'लेगसी सर्व्हे ऑफ स्पेस अँड टाइम' (LSST) प्रकल्प अधिकृतपणे सुरू केला आहे.

या प्रकल्पात ३.२ गिगापिक्सेलचा कॅमेरा वापरला जातो. माणसाने बनवलेला हा आतापर्यंतचा सर्वात मोठा डिजिटल कॅमेरा आहे. तो दर काही दिवसांनी संपूर्ण दक्षिण आकाशाचे उच्च-रिझोल्यूशन मॅपिंग करतो. त्यामुळे ब्रह्मांडात क्षणोक्षणी होणारे बदल, नवे लघुग्रह आणि दूरवरचे बटु ग्रह शोधणे सोपे झाले आहे.

'2026 ED138' सध्या सूर्यापासून ४६ खगोलशास्त्रीय एकक (AU) अंतरावर आहे. एक AU म्हणजे पृथ्वी आणि सूर्य यांच्यातले सरासरी अंतर, अंदाजे १५० दशलक्ष किलोमीटर. तुलनेसाठी, प्लूटो सूर्यापासून सरासरी ४० AU अंतरावर आहे. म्हणजे हा नवा पिंड प्लूटोपेक्षाही जास्त अंतरावरून सूर्याभोवती फिरत आहे. याची कक्षा सूर्यमालेच्या प्रतलापासून २५ अंशांनी कललेली (Tilted) आहे. त्यामुळे त्यावर नेपच्यूनच्या गुरुत्वाकर्षणाचा प्रभाव पडला असावा, असा अंदाज आहे.

खगोलशास्त्रज्ञ या पिंडाचा अचूक आकार आणि वजन निश्चित करत नाहीत, तोपर्यंत आंतरराष्ट्रीय खगोलशास्त्रीय संघ (IAU) त्याला अधिकृत 'बटु ग्रह' म्हणून मान्यता देणार नाही. त्यासाठी येत्या काळात नासाच्या (NASA) जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपच्या (JWST) मदतीने इन्फ्रारेड (अवरक्त) प्रकाशात अधिक बारकाईने निरीक्षणे नोंदवली जाणार आहेत.