३० ऑक्टोबर १९६१ ला सोव्हिएत युनियनने उडवला सर्वात मोठा बॉम्ब; ९०० किमीवर काचा फुटल्या

३० ऑक्टोबर १९६१ हा दिवस जगाच्या इतिहासात विनाशाची नवी पातळी गाठणारा ठरला. त्या दिवशी सोव्हिएत युनियनने (सध्याचे रशिया) आतापर्यंतच्या इतिहासातील सर्वात शक्तिशाली हायड्रोजन बॉम्बची चाचणी घेतली. या बॉम्बला 'त्सार बॉम्बा' (Tsar Bomba) म्हणून ओळखले जाते. अमेरिका आणि पाश्चात्य राष्ट्रांना आपले लष्करी सामर्थ्य दाखवण्यासाठी तत्कालीन सोव्हिएत नेते निकिता ख्रुश्चेव्ह यांनी ही चाचणी घडवून आणली होती.

सुरुवातीला या बॉम्बची क्षमता १०० मेगाटन ठेवण्याची गुप्त योजना होती. पण इतका स्फोट केला असता तर तयार होणारा किरणोत्सर्गी कचरा (Radioactive Fallout) सोव्हिएत भूमीसह संपूर्ण उत्तर गोलार्धासाठी घातक ठरला असता. हा धोका ओळखून सोव्हिएत शास्त्रज्ञांनी बॉम्बच्या रचनेत तातडीने बदल केले आणि क्षमता ५० मेगाटनपर्यंत खाली आणली. तरीही मानवाने पृथ्वीवर आजवर चाचणी केलेला हा सर्वात मोठा आणि विध्वंसक अणुबॉम्ब ठरला.

या अत्यंत गोपनीय प्रकल्पाला सुरुवातीला 'इव्हान' हे सांकेतिक नाव होते. पुढे जगाला या शस्त्राची माहिती मिळाल्यावर इतिहासकारांनी आणि जगाने त्याला 'त्सार बॉम्बा' हे टोपणनाव दिले. रशियन भाषेत त्याचा अर्थ 'बॉम्बचा राजा' असा होतो. हा थर्मोन्यूक्लियर हायड्रोजन बॉम्ब होता आणि त्याची स्फोटक क्षमता साधारणपणे ५० दशलक्ष टन टीएनटीच्या (TNT) बरोबरीची होती.

बॉम्ब सुमारे २७ टन वजनाचा आणि जवळपास ८ मीटर लांबीचा होता. तो वाहून नेण्यासाठी सोव्हिएत लष्कराच्या 'Tu-95' या विशेष विमानात मोठे फेरबदल करावे लागले. बॉम्ब विमानात पूर्ण बसत नव्हता, म्हणून विमानाचा खालचा भाग उघडा ठेवावा लागला. चाचणीच्या दिवशी तो साधारण १० किलोमीटर उंचीवरून सोडण्यात आला आणि जमिनीपासून सुमारे ४ किलोमीटर वर असताना त्याचा स्फोट घडवण्यात आला.

स्फोटानंतर काही सेकंदांतच ८ किलोमीटर रुंदीचा प्रचंड आगीचा गोळा (Fireball) तयार झाला. मशरूमच्या आकाराचा ढग ६० किलोमीटरपेक्षा जास्त उंचीवर, स्ट्रॅटोस्फियर थरापर्यंत पोहोचला. प्रकाश इतका तीव्र होता की शेकडो किलोमीटर दुरूनही लोकांना तो स्पष्ट दिसला, तर २७० किलोमीटर अंतरापर्यंत त्याची उष्णता तीव्रतेने जाणवली.

स्फोटाने निर्माण झालेल्या हवेच्या धक्कालाटेने (Shockwave) पृथ्वीला तीन वेळा प्रदक्षिणा घातली. केंद्रबिंदूपासून तब्बल ९०० किलोमीटर दूर असलेल्या घरांच्या आणि इमारतींच्या खिडक्यांच्या काचा फुटल्याच्या अधिकृत नोंदी सापडल्या आहेत. स्फोटाच्या जवळ कोणी असते तर ते सेकंदाच्या आत नष्ट झाले असते.

बॉम्ब टाकणाऱ्या विमानाला सुरक्षित अंतरावर जाण्यासाठी फार कमी वेळ मिळाला होता. लाटेपासून विमानाला वाचवण्यासाठी बॉम्बला एक विशेष, प्रचंड मोठे पॅराशूट जोडले होते. तरीही विमानाला जोरदार धक्का बसला आणि ते काही क्षण अस्थिर झाले. कुशल वैमानिकाने प्रसंगावधान राखून विमानावर नियंत्रण मिळवले आणि कर्मचारी थोडक्यात बचावले.

हा बॉम्ब प्रत्यक्ष युद्धात वापरण्यासाठी बनवलेलाच नव्हता. ती सोव्हिएत युनियनची राजकीय आणि लष्करी ताकदीची गर्जना होती. त्याचा आकार आणि वजन पाहता प्रत्यक्ष युद्धात वापरणे अवघड होते. असा बॉम्ब वाहून नेणारे विमान शत्रूच्या रडारवर सहज आले असते आणि हल्ल्याचे सोपे लक्ष्य बनले असते. म्हणूनच सोव्हिएत युनियनने त्याचे उत्पादन पुढे वाढवले नाही.

या चाचणीमुळे जगाला अणुशस्त्रांच्या विनाशाची तीव्र जाणीव झाली. अमेरिका, ब्रिटन आणि इतर पाश्चात्य देशांमध्ये संतापाची लाट पसरली. अशा चाचण्यांमुळे पृथ्वीचे वातावरण आणि मानवी जीवन धोक्यात येऊ शकते, हे जगभरातील नेत्यांना कळले. त्याच दबावातून १९६३ मध्ये अमेरिका, सोव्हिएत युनियन आणि ब्रिटन यांनी 'आंशिक अणुचाचणी बंदी करारावर' (Partial Test Ban Treaty - PTBT) स्वाक्षरी केली. या करारानुसार वातावरणात, बाह्य अवकाशात आणि पाण्याखाली सर्व प्रकारच्या अणुचाचण्यांवर कायदेशीर बंदी घालण्यात आली.