नवरात्रीतच गरबा आणि दांडिया का खेळतात? परंपरेमागची धार्मिक मान्यता

शारदीय नवरात्रोत्सवाला आजपासून सुरुवात झाली आहे. या काळात लोक देवीच्या नऊ रूपांची पूजा करतात, तसेच दांडिया आणि गरबा खेळतात. हे दोन्ही खेळ फक्त नवरात्रीतच का खेळले जातात, असा प्रश्न अनेकांना पडतो.

महाराष्ट्र आणि गुजरातमध्ये सादर होणाऱ्या या लोकनृत्याचा थेट संबंध आई दुर्गेशी आहे. गरबा आणि दांडिया या खेळांचा उगम खरे तर गुजरातमधून झाला. मात्र देवीचे भक्त फक्त एका राज्यात नाहीत, तर देशभरात आहेत. म्हणूनच नवरात्रीच्या काळात देशभर सामूहिक नृत्यांचे आयोजन केले जाते.

धार्मिक मान्यतेनुसार ही नृत्ये फक्त नवरात्रीतच केली जातात. कारण देवी दुर्गा आणि राक्षस महिषासुर यांच्यात नऊ दिवस युद्ध झाले आणि त्यात देवी दुर्गा विजयी झाली होती. या नऊ दिवसांच्या युद्धातील विजयाचे प्रतिनिधित्व आणि प्रतीक म्हणून हे नृत्य मानले जाते. त्यामुळे नवरात्री उत्सवात भक्त गरबा आणि दांडिया करून देवीला प्रसन्न करतात आणि तिचा आशीर्वाद घेतात.

गरबा खेळण्यापूर्वी देवीची आराधना कशी केली जाते, तेही सांगितले जाते. आधी देवीची पूजा होते. त्यानंतर देवीच्या प्रतिमेसमोर किंवा मूर्तीसमोर मातीच्या भांड्याला छिद्रे पाडून त्यात दिवा लावला जातो. त्या भांड्यात चांदीचे नाणेही टाकले जाते. या दिव्याच्या प्रकाशात भाविक हे नृत्य करतात.

हा खेळ म्हणजे देवी दुर्गा आणि राक्षस-राजा महिषासुराप्रमाणे स्त्री-पुरुष लढत आहेत, असे सांगितले जाते. गरब्याच्या वेशभूषेत तीन भाग असतात. स्त्रिया चोली किंवा ब्लाउज, चनिया किंवा लांब स्कर्ट आणि चमकदार दुपट्टा घालतात, तर पुरुष कडे आणि पगडी घालतात. एका पद्धतीत स्त्री-पुरुष दोन-चार गटांत ताल धरून नृत्य करतात.

दांडिया नृत्यात महिला आणि पुरुष दोघेही रंगीबेरंगी, सजवलेल्या बांबूच्या काठ्या हातात घेऊन ढोलक आणि तबला यांसारख्या वाद्यांवर नाचतात. देव आणि दानव यांच्यातील युद्ध सादर करण्याचा हा एक सुंदर मार्ग मानला जातो. दांडियाच्या वेळी वापरल्या जाणाऱ्या रंगीबेरंगी काठ्या देवी दुर्गेच्या तलवारीचे प्रतिनिधित्व करतात, असे मानले जाते.

दांडिया खेळताना काठ्यांमधून निर्माण होणारा आवाज सकारात्मक ऊर्जा आणतो, असे म्हटले जाते. त्यामुळे जीवनातील नकारात्मकताही संपते. गरब्याच्या वेळी महिला तीन टाळ्या वाजवतात, ज्यामुळे सकारात्मक ऊर्जा मिळते. दांडिया नृत्य खेळण्यासाठी सगळेच अतिशय आवडीने जातात. थोडक्यात, देवीचा विजय आणि तिची आराधना हीच या नृत्यांमागची कारणे सांगितली जातात.