नवरात्रीत दक्षिण भारतातील घरांत सजतो बोम्मई गोलू, पायऱ्यांवर मांडल्या जातात बाहुल्या

भारतात प्रत्येक राज्याची भाषा, पेहराव, खाणेपिणे, सण आणि धार्मिक परंपरा वेगवेगळ्या आहेत. तरी त्यामागची श्रद्धा आणि भक्ती अनेकदा सारखीच असते. नवरात्र हे त्याचे चांगले उदाहरण आहे. महाराष्ट्रात घटस्थापना, देवीचा जागर, गोंधळ आणि भोंडला या परंपरा दिसतात. गुजरातमध्ये गरबा आणि दांडियाचा उत्साह असतो, तर पश्चिम बंगालमध्ये दुर्गापूजा मोठ्या स्वरूपात साजरी होते. दक्षिण भारतात नवरात्रीच्या काळात होणारा 'बोम्मई गोलू' (Bommai Golu) हा उत्सव त्याच्या बाहुल्यांच्या मांडणीमुळे वेगळा उठून दिसतो.

तमिळ भाषेत 'बोम्मई' म्हणजे बाहुली किंवा प्रतिकृती आणि 'गोलू' म्हणजे क्रमाने केलेली सजावटीची मांडणी. म्हणजेच वेगवेगळ्या बाहुल्या आणि मूर्ती ठरावीक पद्धतीने मांडणे म्हणजे बोम्मई गोलू. हा उत्सव मुख्यतः शारदीय नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत होतो. तमिळनाडूशिवाय आंध्र प्रदेश, तेलंगणा आणि कर्नाटकातील अनेक कुटुंबांतही या परंपरेचे वेगवेगळे प्रकार दिसतात. काही ठिकाणी याला 'कोलू', 'गोलू' किंवा 'बोम्मला कोलुवु' अशी नावे आहेत.

घरातील एका स्वच्छ जागेत लाकडी किंवा धातूच्या पायऱ्यांची रचना उभारली जाते. त्यावर कापड अंथरून विविध बाहुल्या आणि मूर्ती ठेवल्या जातात. पायऱ्या साधारणपणे तीन, पाच, सात, नऊ किंवा अकरा अशा विषम संख्येत असतात. मात्र घरातील जागा, उपलब्ध मूर्ती आणि कुटुंबाची परंपरा यावर ही संख्या बदलू शकते. प्रत्येक पायरीला विशिष्ट स्वरूप देण्याचा प्रयत्न केला जातो आणि मूर्तींची मांडणी विषयानुसार व उंचीनुसार होते.

प्रत्येक घरातील गोलू वेगळा असू शकतो. काही घरांत पिढ्यान्‌पिढ्या जपलेल्या जुन्या मूर्ती असतात, तर काही घरांत दरवर्षी नव्या बाहुल्यांची भर पडते. देवी दुर्गा, महालक्ष्मी, महासरस्वती, गणपती, भगवान विष्णू, भगवान शिव, श्रीराम, श्रीकृष्ण यांच्या मूर्ती मांडल्या जातात. काही कुटुंबांत कुलदैवताच्या मूर्तीला खास जागा दिली जाते. रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांचे देखावेही तयार होतात, ज्यातून मुलांना या कथा सांगता येतात.

शेतकरी, कुंभार, विणकर, दुकानदार, दूधवाला आणि भाजीवाला अशा व्यवसायांतील व्यक्तींच्या बाहुल्याही मांडल्या जातात. बाजारपेठ, गावची जत्रा किंवा पारंपरिक लग्नसोहळ्यांचे देखावे काही ठिकाणी दिसतात. गाय, हत्ती, घोडा, हरीण, मोर आणि पक्ष्यांच्या प्रतिकृती तसेच बाग, शेती, तलाव आणि गावाकडचा परिसर यांचे छोटे देखावेही असतात. आजकाल अनेक कुटुंबे विज्ञान, पर्यावरण, स्वच्छता, शिक्षण, अंतराळ संशोधन आणि सामाजिक जागृती या विषयांवरही गोलू मांडतात.

बोम्मई गोलूमध्ये 'मरपाची बोम्मई' या लाकडी बाहुल्यांना विशेष महत्त्व आहे. त्या पारंपरिक पद्धतीने लाकडापासून बनतात, काही ठिकाणी पती-पत्नीच्या जोडीच्या रूपात असतात आणि रंगवून किंवा पारंपरिक वस्त्रे घालून सजवल्या जातात. काही कुटुंबांत लग्नाच्या वेळी नवविवाहित जोडप्याला या बाहुल्यांची जोडी देण्याची परंपरा आहे. त्या नंतर नवरात्रीच्या गोलूत मांडल्या जातात आणि एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे जाणाऱ्या कौटुंबिक वारशाचे प्रतीक ठरतात.

नवरात्रीच्या आधीच अनेक घरांत गोलूची तयारी सुरू होते. घरातील स्वच्छ आणि प्रशस्त जागा निवडून तिथे पायऱ्या उभारल्या जातात. मांडणी पूर्ण झाल्यावर देवीची पूजा होते आणि नऊ दिवस घरातील सदस्य नियमित पूजा करतात. काही कुटुंबांत भजन, स्तोत्रपठण आणि देवीची गाणी म्हणण्याची परंपरा आहे. दहाव्या दिवशी, म्हणजे विजयादशमीला, गोलूची सांगता करण्याची प्रथा अनेक कुटुंबांत आहे.

गोलूच्या उगमाबद्दल आणि त्यामागच्या धार्मिक अर्थाबद्दल वेगवेगळ्या प्रदेशांत वेगवेगळ्या आख्यायिका सांगितल्या जातात. त्यामुळे ही परंपरा समजून घेताना स्थानिक श्रद्धा, लोककथा आणि धार्मिक आचार लक्षात घ्यावे लागतात.