नागपूर पदवीधर मतदारसंघात काँग्रेसचे वंजारी 3,271 मतांनी विजयी, भाजपचे कोहळे पराभूत

नागपूर हा केंद्रीय मंत्री नितीन गडकरी आणि मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांचा प्रभाव असलेला भाजपचा बालेकिल्ला मानला जातो. याच नागपूर विभाग पदवीधर मतदारसंघात विधान परिषद निवडणुकीत काँग्रेसचे अभिजीत वंजारी यांनी भाजपचे सुधाकर कोहळे यांचा पराभव केला. या निकालाची सध्या जोरदार चर्चा सुरू आहे.

सुरुवातीच्या मतमोजणीत भाजपला आघाडी मिळाली होती आणि पहिल्या पसंतीच्या मतांतही वाढ दिसत होती. त्यामुळे पक्षाचा विजय निश्चित मानला जात होता. पण दुसऱ्या पसंतीच्या मतांनी निकालाचे चित्र बदलले. वंजारी यांनी 3,271 मतांनी विजय मिळवला. आता भाजपची निवडणूक व्यवस्थापन पद्धत, उमेदवार निवड आणि पारंपरिक मतदारांशी असलेले संबंध यावर प्रश्न उपस्थित होऊ लागले आहेत.

मतमोजणी 27 ऑक्टोबर रोजी सकाळी 8 वाजता मानकापूर येथील विभागीय क्रीडा संकुलात सुरू झाली. एकूण 84 टेबलांवर मोजणीची व्यवस्था होती आणि ही प्रक्रिया 41 तासांहून अधिक काळ चालली. अखेर वंजारी यांना पहिल्या आणि दुसऱ्या पसंतीची मिळून 67,231 मते मिळाली, तर कोहळे यांना 63,960 मते मिळाली. निवडणूक निर्णय अधिकारी तथा विभागीय आयुक्त विजयलक्ष्मी बिदरी यांनी वंजारी यांना विजयाचे प्रमाणपत्र दिले.

एकूण 1,65,906 मतांपैकी 15,032 मते अवैध ठरली आणि 1,50,874 मते वैध ठरली. पहिल्या पसंतीच्या दोन फेऱ्यांमध्ये कोणत्याही उमेदवाराला 75,438 मतांचा कोटा गाठता आला नाही. म्हणून नियमांनुसार दुसऱ्या पसंतीच्या मतांची मोजणी आणि बाद फेरी घेण्यात आली. त्यातही कुणी कोटा पूर्ण करू शकले नाही, तेव्हा सर्वाधिक 67,231 मते मिळवणाऱ्या वंजारी यांना विजयी घोषित करण्यात आले.

भाजपच्या पराभवाची कारणे म्हणून काही मुद्दे सांगितले जात आहेत. उमेदवार ठरवतानाच नागपूर भाजपमध्ये मतभेद उफाळले, त्यामुळे कार्यकर्त्यांमध्ये एकजूट राखणे अवघड झाले आणि त्याचा पुढील प्रचारावर व मतदानावर परिणाम झाला असण्याची शक्यता आहे. अनिल सोले यांनी गिरीश व्यास यांच्या साथीने बंडाचा पवित्रा घेतल्याची चर्चा होती. ते बंड नंतर शांत झाले, तरी त्यातून आलेली नाराजी पूर्ण दूर झाली का, असा प्रश्न विचारला जात आहे.

भाजपच्या पारंपरिक मतदारांपैकी काहींनी मतदानात उदासीनता दाखवली किंवा अवैध मतदान करून नाराजी व्यक्त केली, असेही सांगितले जाते. पहिल्या पसंतीच्या मतांत भाजपला काँग्रेसपेक्षा 4,291 मतांची आघाडी होती. पण पसंतीक्रमानुसार होणाऱ्या मोजणीचा पुरेसा विचार झाला नाही, असा आक्षेप घेतला जात आहे. लहान पक्ष आणि अपक्षांच्या दुसऱ्या व तिसऱ्या पसंतीच्या मतांकडेही भाजपच्या रणनीतीत पुरेसे लक्ष दिले गेले नाही, असे या निकालानंतर दिसते. भाजपने ब्राह्मण उमेदवार न दिल्यामुळे या समाजातील काही मतदार नाराज असल्याची चर्चा होती आणि भाजप व राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या वर्तुळातही याबद्दल कुजबूज असल्याचे सांगितले जाते. याचा मतदानावर किती परिणाम झाला, याची अधिकृत आकडेवारी उपलब्ध नाही.

काँग्रेसचे उमेदवार वंजारी यांनी हुशारीने रणनीती आखल्याचे सांगितले जाते. त्यांनी पक्षातील सर्व नेत्यांचा पाठिंबा मिळवला आणि इतर उमेदवारांना मिळणाऱ्या मतांमधूनही फायदा कसा होईल, याची काळजी घेतली. अन्य उमेदवारांशी संपर्क ठेवून त्यांनी दुसऱ्या आणि तिसऱ्या पसंतीची मते मिळवण्याचा प्रयत्न केला. पहिल्या पसंतीत आघाडी नसली तरी इतरांचा पाठिंबा मिळवण्याची क्षमता विजयासाठी महत्त्वाची ठरू शकते, हे या निकालाने दाखवले.

नितेश कराळे यांना 24,249 मते मिळाल्याने भाजप आणि काँग्रेस या दोघांच्या मतांचे गणित बदलले. मागील निवडणुकीच्या तुलनेत त्यांना यंदा सुमारे साडेतीन पट मते मिळाली. यातून भाजपविरोधातील नाराजीचा काही भाग इतर उमेदवारांकडे वळला, असा राजकीय अर्थ लावला जात आहे. मात्र केवळ मतसंख्येवरून प्रत्येक मतदाराच्या भूमिकेबद्दल निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. कराळे यांना पहिली पसंती देणाऱ्या काही मतदारांच्या पुढील पसंतीचा फायदा वंजारी यांना झाल्याचे विश्लेषणात सांगितले जाते.

पराभवानंतर भाजप प्रदेशाध्यक्ष रवींद्र चव्हाण यांनी सविस्तर आढावा घेण्याची तयारी सुरू केल्याची माहिती आहे. नागपूर आणि पुणे विभागांतील जिल्ह्यांचा लेखाजोखा घेतला जाणार असून जिल्हाध्यक्ष, आमदार आणि मंत्र्यांच्या कामकाजाची तपासणी होण्याची शक्यता आहे. मित्रपक्षांनी निवडणुकीत घेतलेल्या भूमिकेचाही आढावा घेतला जाणार असल्याचे सांगितले जाते. चव्हाण 2 नोव्हेंबर रोजी केंद्रीय गृहमंत्री अमित शाह यांची भेट घेणार आहेत. या बैठकीत पराभवाची कारणे, महायुतीतील मित्रपक्षांची भूमिका आणि निवडणूक व्यवस्थापनातील त्रुटी यांचा अहवाल सादर केला जाण्याची शक्यता आहे.